ZAMON маданий-маърифий сайти

Yangiliklar

agent007 — Tue, 19 Aug 2014 12:05:05 GMT

Yangiliklar

Rossiyada uch yoshli qizcha bolalar attraksionidagi sirtmoqqa ilinib qolib, halok bo‘ldi

23-iyul kuni Rossiyaning Samara shahrida uch yashar qizcha attraksionda uchish vaqtida halok bo‘ldi. Aniqlanishicha, kimdir bolalar tepaligiga qo‘lbola sirtmoq osib qo‘ygan. Attraksiondan tushishga uringan qizchaning boshi sirtmoqqa kirib qolgan va nafasi qaytib, halok bo‘lgan. Bu haqda "Vesti” xabar berdi.

Rassom Di Vestri 1,5 daqiqa ichida ajoyib portret yaratdi

Rassom Di Vestriga shoumen Anderson Kuperning portretini chizish uchun 1,5 daqiqa kerak bo‘ldi. Bu haqda "Russkiy portret” nashri xabar berdi.

“Xalq banki” xodimlari muomaladan chiqqan pullarni tarqatgani uchun uzr so‘radi

"Xalq banki” rahbariyati ish boshqaruvchi, kadrlar bo‘limi rahbari va boshqa mas’ul xodimlar bilan birgalikda eski pullar tarqatilgan nafaqaxo‘rlarning xonadoniga tashrif buyurdi. Bu haqda nafaqaxo‘rlardan birining ayoli Facebook’dagi "Ijtimoiy nazorat” ("Obshchestvenniy kontrol”) guruhiga joylagan xabariga asoslanib, Uz24 ma’lum qildi.

Germaniyadagi sinagogalardan biriga “Molotov” kokteyllari bilan hujum qilishdi

Germaniyaning Vupertal shahridagi sinagoga (yahudiylar ibodatxonasi) seshanbaga o‘tar kechasi uch nafar notanish kimsa tomonidan uyushtirilgan "Molotov” kokteyllari hujumiga duchor bo‘ldi. Voqea natijasida hech kim jabr ko‘rmadi. Bu haqda Rheinische Post nashriga asoslanib, "RIA Novosti” xabar berdi.

Suares diskvalifikatsiya muddati tugaguniga qadar mashg‘ulotlarni tog‘da olib boradi

"Barselona” jamoasi hujumchisi Luis Suares diskvalifikatsiya muddati tugaguniga qadar shaxsiy murabbiyi qo‘l ostida tog‘da mashg‘ulot olib boradi. Bu haqda Uff.uz xabar berdi.

Hikoyalar

Azizim sendan ketolmayman (Hikoyalar)

Oh azizim, kecholmam sendan.Sen-ku, mening borliq-makonim. Aytgin nelar istaysan mendan?, Senga bo’lsin, mana ol, jonim. Rahm etgil kuygan dilimga, pora etma songi umidni…
Bu- hayolim, bu - mening o’yim, ne qilaman, ayt, o’zga bahtni.
Shu so’zlani ming bor takrorlab, Ollohimga qo'lim ochaman. Bu duoyim bo’lmas ijobat, yana eski hayot-ko’naman.

Qizga yozilgan yolg'on xatlar (Hikoyalar)

Ertak yoki haqiqat, balki buni haqiqat dersizlar balki hikoya lekin buni men chin haqiqat deb bilaman.... Bir zamonlar ikki sevishgan bo'lgan ekan... Ular bir birlarini judayam qatiq sevishkan, hurmat qilishgan va eng asosiysi bir biriga ishonishgan yani ishonchlari kuchli bo'lgan ekan..

Jannatdan voz kechgan yigit (Hikoyalar)

Ölim farishtasi shifoxonada og'ir ahvolda behush yotgan bir mömin yigitning qoshiga keldi. Uning ruhini uyg'otdi: "Ey, banda, sen umringda zarra gunoh qilmading. Bas, yur senga jannat eshiklari ochiq. Men tomon 4 qadam tashlasang kifoya!" Ruh tanadan qözg'aldi.

So'ralmagan uzurim (Hikoyalar)

Begim,sizga atalgan ishqning bir shingilini ham ko`rishga ulgurmay,bu dunyoni tark etganinggiz meni azobga soladi.Sizga aytar gaplarim bir dunyo edi.Siz ularning tinglamasdan qaylarga ketdinggiz.Sizga intiqlik ichra yuragim tutab boryapti.Sizni biron kun bo`lsa ham sog`inmagan onlarim yo`q.Keling,sizga og`ir gaplar aytgan oqshomlarga o`t qo`yaman.

U ayollarni mahallaga kiritmang! (Hikoyalar)

– Кимсиз?
– Сиз каби бир суҳбатдошман.
– Мен ҳис қилган завқни ҳис қила оласизми?
– Сиз ўзингиз ҳали ҳис қилмаган завқларингизни ҳис қила олдим.
– Лекин қўрқяпман. Адашдиммикан?
– Сиз эмас. Сизнинг қўлингизни қўйиб юборган инсон адашган.
– Кимсиз?..

Националный фильмы

Hаsan ibn Husan / Хасан ибн Хусан (2014)

Длительность: 76:55
Размер файла: 1002,86 Mb
Формат: MP4 (HD)

Ikki telba / Икки телба (2014)

Длительность: 64:52
Размер файла: 604,73 Mb
Формат: MP4 (HD)

Rashk / Рашк (2014)

Длительность: 91:35
Размер файла: 241,94 Mb
Формат: MP4 (HD)

Salom Natasha / Салом Наташа (2014)

Длительность: 63:33
Размер файла: 144,98 Mb
Формат: MP4 (HD)

Ajab bo'libdi / Ажаб бўлибди (2014)

Длительность: 80:54
Размер файла: 1,456 Mb
Формат: MP4 (HD)

Зарубежный фильмы

Хроники Нарнии: Лев, колдунья и волшебный шкаф / The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe (2005)

Описание: Четверых детей родители отправляют из Лондона в деревню, к старому профессору - другу семьи. В его доме дети обнаруживают таинственный платяной шкаф, посредством которого они попадают в сказочную страну Нарнию, где обитают фантастические люди, животные и существа. Оказывается, что эта мирная страна находится под властью злой Колдуньи, из-за которой там - вечная зима. Дети должны помочь царю Аслану (Великому Льву, который много столетий назад основал Нарнию) победить Колдунью, разрушить заклинания и освободить жителей Нарнии…

Путь дракона / Way of the Dragon (1972/DVDRip)

Описание: Танг приезжает из Гонконга в Рим, чтобы помочь друзьям семьи, чей ресторан задумали отобрать местные мафиози. Привыкшие всегда получать то, что захотят и не останавливаться ни перед чем, бандиты совершили большую ошибку, недооценив с виду скромного молодого человека. Не сумев справиться с ним своими силами, мафиози нанимают лучших европейских и японских мастеров боевых искусств, но Танг с легкостью побеждает всех. И тогда против него на арену древнего Колизея выходит крутой и смертоносный американец Колт...

Змеиный остров / Snake Island (2002)

Описание: Туристический катер делает остановку, чтобы высадить Малькольма Пэйджа на печально знаменитом Змеином Острове. Малькольм собирает материал для книги о ползучих гадах, терроризирующих этот уголок африканских джунглей, но его спутникам столь рискованное занятие не по душе.Однако из-за непредвиденной поломки лодки им придется заночевать в хижине на берегу. Остров встречает гостей зловещей тишиной, а его хозяева, самые опасные, самые ядовитые змеи из всех, что известны науке, ждут ночи. Скоро они неслышно окружат свою напуганную добычу, начав зловещую охоту на человека.Удастся ли кому-то выбраться живым с проклятого Змеиного Острова?

Зеленый Фонарь - Изумрудные рыцари / Green Lantern: Emerald Knights (2011)

Описание: Этот полнометражный анимационный фильм по Вселенной DC Comics открывает нам богатую мифологию мира Зеленого Фонаря в шести взаимосвязанных эпизодах. Ожидая сражения с Кроной, древним врагом Стражей Вселенной, Зеленые Фонари Земли: Хэл Джордан, Килавог, Синестро и другие бойцы Корпуса Зеленых Фонарей рассказывают новичку-рекруту Арисии о своих былых приключениях - от истории о Первом Фонаре до зловещих событий, которые привели к Самой Черной Ночи Корпуса!

Настоящая легенда 3D / Su Qi-Er (2010)

Описание: Со, генерал в армии принца, устал от войн и покидает пост на самом взлете, оставив вместо себя своего сводного брата Юаня. Вместе с женой, родной сестрой Юаня, Со перебирается в провинцию, где вскоре у них рождается сын. Но Юань на самом деле уже давно и люто ненавидит семью Со, отец которого когда-то убил его собственного отца, и все эти годы изучал смертоносную технику кулака пяти ядов. И свой гнев он обрушит на Со, когда тот будет ожидать этого меньше всего.

Rasmlar

НОВЕЛЛАЛАР

agent007 — Tue, 19 Aug 2014 06:09:46 GMT

НОВЕЛЛАЛАР

БИР ОҒИЗ ГАП

Карим билан Салим - ён қўшни. Бир куни улар бирга ўйнашаётган эди, Каримни онаси чақириб қолди.

- Ҳой, Каримжон! Менга озгина ёрдам берсанг-чи. Ўриклар пишиб тўкиляпти. қоқи қилиш керак. Салимга қўшилма. Уни тергаб йўлга соладигани йўқ. (Салимнинг отаси бундан бир-икки йил бурун вафот этган эди). Унга ўйин бўлса бас.

Онаси Каримни уйга бошлаб кириб кетди. Шу пайтда Каромат опа кўчага чиқиб қолди. "Тергайдиган одами йўқ" дегани онага тарсакидай тегди. Бу хотинни боплаб сўкмоқчи ҳам бўлди, аммо ўзини босди. Унгача Салим онасининг ёнига келди. Унинг мурғғак қалбида қандайдир ғғашлик пайдо бўлган эди. Отасиз болалар билан бирга ўйнаш мумкин эмас экан-да. Нега? Бу саволларга жавоб тополмас эди у.

Каромат опанинг кўзи ёшланди. Салим онасига жовдиради.

- қўй, хафа бўлма, отанг бўлмаса, акаларинг бор-ку, - деб юпатди ўғғлини.

Она ўғғлининг бошини силади. қўлидан ушлаб уйга бошлади.

Кечқурун Салим ўкиниб "отам"лаб бўзлади. қани энди она ўғғлини юпата олса?! У ҳам ўғғлига қўшилиб йиғғлади...

КЎНГИЛ ШИШАСИ

Каромат Кимсанбойнинг нимасини ёқтириб қолди. Кўнгли очиқлигиними, қайсарлигиними ёки полвонлигиними? (Кимсанбой икки қўлида икки пуд, тишида ҳам икки пуд тош кўтариб, тўйларда томоша кўрсатарди.) Каромат уни зимдан кузатар, лекин дилидагини унга айтгани қизлик ғғурури йўл қўймас эди.

Каромат қурилиш техникумини тамомлаб, ишга келганида, Кимсанбой билан танишди. Тўғғрироғғи, Кимсанбой унинг қўлида ишлайдиган қурувчиларнинг бири эди.

Каромат бу йигитга иш буюрганда, пухта ва сифатли қилиб бажарар, аммо эшитилар-эшитилмас ғғудраниб қўярди: "Кунимиз қиз болага қолибди-да", деб.

Ишчиларнинг кўпчилиги бола-чақали, бўйдоқ йигитлар озчиликни ташкил этарди. Улар Кароматга гоҳ-гоҳ ҳазил қилиб туришар эди. Бу ҳазилларга у янги келганида кўника олмай юрди. Кейинчалик ўрганиб ҳам қолди.

Кимсанбой эса қизнинг унга бўлган пинҳоний мо-йиллигидан бехабар. Ишчиларнинг кўпчилиги Кароматнинг Кимсанбойга муносабати бошқача эканлигини сезишар ва бу ҳақда Кимсанбойга гапириб, унинг энсасини қотирардилар. Кимсанбой бу гапларга парво қилмас, аксинча, ундан ўзини олиб қочар эди. Айниқса, Кароматнинг эркаклар билан қўл бериб кўришгани Кимсанбойнинг ғғашини келтирарди. У қизга кўнгил учун ҳам ўзича бир оғғиз гапирмас, гапирганда ҳам "салом", "яхшимисиз"дан нарига ўтмас эди.

Бир куни кекса ишчи Саид ака Кароматнинг улар олдига келаётганини кўриб, яқинлашганда, ҳазил аралаш деди:

- Кимсанбой, нега туриб кетяпсан? Ахир, Кароматхон сени деб келяпти-ку!

- Э Саид ака, қизиқсиз-а? Унга илакишиб нима қилдим, бир кунда нечта эркак билан гаплашади, - деди Кимсанбой.

Бу гапни эшитган Каромат, таппа тўхтаб қолди. Юрагига муз ботгандай бўлди.

"Вой, қора кўнгил-ей, ҳали сени ёқтириб юрганмидим? Эҳ аттанг!" - деди-да, шарт бурилиб, хонасига кириб кетди. Чунки унинг Кимсанбойга бўлган меҳру- муҳаббати кўнгил шишасидай чил-чил синган эди.

Ҳамиджон ЎТАНОВ.

ҲАР БИР ИШДА МУҲИМИ СИФАТ

agent007 — Tue, 19 Aug 2014 06:07:28 GMT

ҲАР БИР ИШДА МУҲИМИ СИФАТ

Вилоят ҳокимининг биринчи ўринбосари Берик Оспанов иш сафари билан Тўлебий туманига келди.
Биринчи иншоот—Кўксаек қишлоғидаги ўрта мактаб қурилиши ва мана шу аҳоли пунктига ўтказилаётган сув ва газ қувурлари тортаётган мардикор ташкилотларнинг иши билан танишди.Қурилиш раҳбарларига иншоотдаги камчиликларни бартараф қилиш ва қурилиш сифатини яхшилаш бўйича кўрсатмаслар берди.
Шунингдек ҳоким ўринбосари Кўксаек қишлоқ округига қарашли Қозоғистон овулида мол бўрдоқилаш билан шуғулланадиган «Абылай» деҳқон хўжалигида бўлиб, давлат тарафидан баҳоли қудрат ёрдам берилажагини етказди. Жанакуш овулида О.Абдраимовнинг олма боғида бўлган Б.Оспанов боғ ўстиришни интенсив турига кўчишни таклиф қилди. Вилоят раҳбари ўринбосари Ленгер шаҳрида қурилаётган 60 хонадонли кўпқаватли уй ва туман касалхонасининг қурилиши билан ҳам танишди. Сафар сўнгида туман турғунларини шахсий масалалар бўйича қабул қилди. Туман фаоллари билан ўтказган йиғилишда вилоят қурилиш, қишлоқ хўжалик ва энергетика бошқармалари ўринбосарлари туманда бажарилган ишлар натижаси ҳақида гапириб беришди. Йиғилишга якун ясаган Б.Оспанов долзарб масалаларга алоҳида тўхталиб, ер заҳирасини унумли фойдаланиш масаласига тўхтади.Ушбу йўналишда туманда олиб борилаётган қурилиш, бунёдкорлик ишлари таҳлил қилинар экан, архитектура, ер тузиш ва кўчмас мулк кадастри хизмати олдида турган муаммолар, уларни ҳал этиш юзасидан йўл қўйилаётган хато ва камчиликлар юзасидан танқидий фикрлар билдирилди.
Йиғилишда туманда амалга оширилаётган ободончилик, кўкаламзорлаштириш ва реконструкция ишлари юзасидан қатъий тартиб ўрнатиш ҳамда бу борада масъул бўлган идора ва ташкилотлар раҳбарларига янги вазифалар белгилаб берилди Шунингдек у қурилиш иншоотларида йўл қўйилаётган камчиликлар ҳақида гапириб, қисқа муддат ичида уларни бартараф этишни бу ишлар учун масъул бўлган раҳбарларга топширди.
Б.ДЎСМАТОВА.

ҚИШЛОҚЛАР ОБОД БЎЛМОҚДА

agent007 — Sat, 19 Jul 2014 06:58:09 GMT

Тўлебий

ТУМАНИ ҲОКИМИ ҲИСОБОТ БЕРДИ

Тўлебий туманининг ҳокими Ауелхан Тургумбеков туман маслаҳатининг 33-сессиясида қатнашиб, депутатлар олдида 2013 йил ва жорий йилнинг биринчи ярим йиллигида бажарилган ишлар ҳақида ҳисобот берди.

—Бугун мамлакатимизда олиб борилаётган кенг кўламли қурилиш ва бунёдкорлик ишлари натижасида юртимизнинг энг чекка, марказдан олис ҳудудлари ҳам тобора кўркам қиёфа касб этаётир,—деди туман раҳбари.— Кўчалар кенгайиб, замонавий иншоот ва турар-жойлар қад кўтармоқда. Ленгер шаҳри ҳудудида эса янги аҳоли массивлари барпо этилиб, унинг қиёфаси ўзгача кўринишга эга бўлди. Қурилиш ишларининг жадал суръатда олиб борилиши натижасида ҳар томонлама қулай, ихчам ва кўркам уйлар барпо этилмоқда.Шаҳарнинг янги массивида 21 замонавий кўпқаватли уйлар қурилади.

Муҳокама қилинган давр мобайнида туман бюджети 4 млрд. 824 млн. тенгега оширилиб, 13 млрд. 556 млн. тенгени ташкил қилган. Туманнинг кириш режаси 25,5 млн тенге ортиғи билан бажарилиб, 102,2 фоизга етган. Туманга олиб кирилган сармоялар ҳажми 27 млрд. 340 млн. тенгега етган. Замонавий индустриал-инновация ривожлантириш лойиҳаси амалга оширилиб, 1,8 млрд. тенгени ташкил этувчи 7 лойиҳа бўйича иш олиб борилиб, ундан учтаси амалга оширилган.. Бу лойиҳалар бўйича «АТҚШ Қызыл-Жар» МЧБнинг паррандачилик фабрикаси билан «Ленгер қыш» МЧБнинг ғишт заводи эътиборга лойиқ бўлиб, ҳозирги кунда тўла қувват билан ишлай бошлади.

Саноат соҳасида 13 млрд. 909 млн. тенгенинг маҳсулоти ишлаб чиқарилиб, унинг ҳажм индекси 105,8 фоизни, қайта ишлаш соҳасида 11 млрд. 875 млн. тенгелик маҳсулот ишлаб чиқарилиб, ҳажм индекси 105,2 фоизни ташкил этган.

Тадбиркорлик соҳасидаги ишлар ҳам илгарилаб бормоқда, дейишга тўлиқ асос бор.Ҳозирги кунда туманда тадбиркорлик субъектлари сони 7390 бирликни ташкил этади ва уларда ишлайдиганлар сони 13855 одамга етган. Улар томонидан ишлаб чиқарилган маҳсулот ҳажми 5 млрд. 966 млн. тенгени ташкил этиб, 113 млн. тенгега ортган.

Қишлоқ хўжалигида умумий ишлаб чиқарилган маҳсулот ҳажми 18 млрд. 757 млн. тенгени ташкил этиб, ўтган давр билан солиштирганда 2 млрд. 573 млн. тенгеге ошган, режа 105,9 фойизга бажарилган. Туманда суғориладиган ер ҳажми кўпайтирилиб, бугунги кунда 830,9 гектарни ташкил этган ва режа , 101 фоизга бажарилган. «Сыбаға» дастури бўйича 600 бош мол сотиб олинган, 15000 бош мол сунъий уруғлантирилган Қорамол сони 11,2 фоизга, қўй билан эчки сони 2,4, йилқи сони 0,9 фоизга ортган. Қишлоқ хўжалиги сохасида 305 янги иш ўринлари очилган.

Республика бюджетидан «Жұмыспен қамту – 2020» дастури бўйича 174,0 млн. тенге маблағ ажратилиб, Алатау, Жанажол, Қаратўбе ўрта мактаблари капитал таъмирдан, туман бадиий мактаби 8,6 млн тенгега навбатдаги таъмирдан ўтказилган.

Вилоят бюджетидан 1 млрд 50,5 млн тенгега 200 ўринли Мўминай ўрта мактаби қурилиб, Кўксаек овулидаги М.Дулати ўрта мактаби ва Қазақстан ўрта мактаби қайта қурилиб, фойдаланишга топширилди.,

«Балапан» дастури бўйича 10 хусусий шериклик асосида янги болалар боғчалари очилиб, фойдаланишга топширилди.Ҳозирги кунда туман бўйича қайд этилган боғчалар ҳисобидан 5705 болалар ушбу муассасаларда тарбияланмоқда, бу эса 65 фоизни ташкил этади.

2013 йили республика ва вилоят бюджетларидан Ленгер шаҳрида 200 одам қабул қиладиган шифохона билан 150 ўринли марказий касалхона қурилишига 1 млрд 150 млн тенге ажратилиб, тўлиғи билан ўзлаштирилди.Жорий йилда фойдаланишга берилиши керак бўлган ушбу иншоотнинг лойиҳаси қайта қаралиб, жаҳон иқтисодий бўҳрони туфайли қисқартиоишлар киритилган эди.Энди аниқланишича, лойиҳачилар 150 миллион тенгени тежаймиз, деб электр подстанциясини қурилишнинг ҳужжатидан чиқариб ташлаган.Бу маблағ энди жорий йилда вилоят ва реслублика бюджетларидан ажратилмаслиги аниқ. Лекин, қандай қийинчиликлар бўлмасин, иншоот вақтида топширилиши керак.Шунинг учун туман ҳокимлиги подстанция учун маблағни туман бюджетидан ажратишга қарор қилган.

Тумандаги 62 аҳоли пунктининг 57-си марказлаштирилган сув қувурларидан ичимлик суви билан таъминланган, бу кўрсатеич 92 фоизни ташкил этади. Республика ва вилоят бюджетларидан

Қаратўбе ва Тасариқ қишлоқ округларининг аҳоли пунктлари ва магистрал қувур тортишга, Ленгер шаҳридаги ичимлик суви қувури ва Кўксаек овулидаги сув иншоотларини янгилашга 3 млрд 134 млн тенге қаралган. Ленгер шаҳрининг канализация тизимини қайта қуриш ишларига вилоят бюджетидан 395,5 млн теңге ажратилиб, фойдаланишга топширилди..

Вилоят бюджетидан Султон Работ Ақжар, Алтинбастау қишлоқларига табиий газ билан таъминлаш ишларига 584,8 млн тенге қаралиб, фойдаланишга топширилди, туман аҳолисининг 58 фоизи, ёки 75001 турғун табиий газ билан таъминланди.

– Мамлакатимиздаги тинчлик-осойишталик, халқимизнинг йил сайин юксалиб бораётган турмуш даражаси, шаҳар ва қишлоқларимизнинг кўркам қиёфаси, одамлар онгу тафаккурида юз бераётган ўзгаришлар, умуман, ҳаётимизнинг барча жабҳаларидаги ўсиш ва ривожланиш мустақиллик туфайлидир.Қаёққа қараманг,бунёдкорлик ишлари қизғин.Бундай улкан бунёдкорлик ишлари нафақат туман марказида, балки олис қишлоқларда ҳам амалга оширилиб, ҳудудларда замонавий инфратузилма объектлари яратилмоқда. Ишлаб чиқариш ва хизмат кўрсатиш корхоналари ташкил этилмоқда.Фақатгина сўнгги йилларни олиб қарайдиган бўлсак, олтмишдан зиёд янги объектлар ишга туширилиб, юзлаб янги иш ўрни ташкил этилди. Шунинг учун мен туман ҳокими Турғумбековнинг ўтган йилларда бажарган ишларига қониқарли баҳо бераман, —деди депутат Сидиқ Мамбетқулов.

—Кўпни кўрган кексалар: “Қайда иморат тиклашга эътибор кучли бўлса, билгинки, ўша масканда турмуш фаровон бўлади”, — деб уқтирадилар,—деди ҳокимнинг ҳисобот нутқи бўйича муҳокамага чиққан депутат, туман марказий касалхона бош врачи Данияр Айтбаев.— Бугун Ленгер шаҳри ва Тўлебий туманидаги қишлоқларимиз кенг кўламли бунёдкорлик ва ободонлаштириш ишлари ўчоғига айланган.Жумладан, барча қулайликларга эга замонавий спорт мажмуалари қурилмоқда,мактаблар болалар боғчалари, шифо масканлари фойдаланишга топширилмоқда. Мамлакатимизда бошқа соҳалар каби тиббиёт соҳаси ҳам кундан- кунга ривож топаётган соҳа ҳисобланади. Шунинг учун бўлса керак, бизнинг туманимизда ҳам ҳар бир тиббиёт муассасасига катта эътибор қаратилиб, қайта таъмирлаш, техник жиҳатдан реконструкциялаш ишлари олиб борилмоқда. Соҳада юз бераётган бу каби янгиликлар натижасида аҳолига кўрсатилган тиббий хизматнинг сифат ва самарадорлик даражаси ортаётганлиги мисолида кўриш мумкин. Туманимизда марказий шифохонадан тортиб, чекка ҳудудларда жойлашган тиббиёт масканларида бунёдкорлик ишлари олиб борилиб, замон талаблари асосида жиҳозланмоқда. Жумладан, ана шундай эътиборни биз туманда бунёд этилаётган марказий шифохона ва касалхона мисолида айтиб ўтишимиз мумкин. Таъкидлаб ўтиш керакки, бажарилган бу йўналишдаги ишлар замиридаги қишлоқ инфратузилмасини янада ривожлантириш ўз навбатида эса қишлоқ аҳолисига сифатли ва намунали тиббий хизмат кўрсатиш савиясини янада яхшилаш каби ижобий мақсадлар мужассам.Шунинг учун мен ҳам туман ҳокимининг кўрилаётган давр мобайнида бажарган ишларига қониқарли баҳо бераман.

Туман ҳокими депутатлик саволарга ҳам мана шу йиғилишда жавоб бериб ўтди.Жумладан, қурилиш олиб бораётган мардикор ташкилотчиларнинг ишида юборилаётган камчиликлар ҳақидаги саволларга жавоб битта бўлди.Туман ҳокимлиги қурилиш бўлимининг 4 ходими кенг қурилиш ишлари олиб борилаётганлиги туфайли барча иншоотларни назорат қила олмайди, шунинг учун жойлардаги фаоллар, маҳалла оқсоқоллари бу ишларга аралишиб, камчиликларни бартараф этишга ҳисса қўшишлари керак, зеро қишлоқ уларга қарашли.Лоқайдлик туфайли қурилишдаги камчиликларга йўл қўйиладиган бўлса, бир-икки йилд ўтмай оворагарчиликлар бошланади, айбдорни топиш мумкин бўлмай қолади.Депутат А.Исабеков Парламентга тавсия юборишни сўраб, ўз фикрини баён қилди.

—Аввал тадбиркор деган сўзнинг маъносига эътибор беринг, —деди у.—Тадбиркор деган олибсотар дегани эмаску ахир.Биздаги тадбиркорларнинг асосий қисми эса фақат олибсотарлик билан шуғулланади, ҳеч қандай маҳсулот ишлаб чиқармайди.Йўл чеккасида савдо қилиб турган одам ҳам бизда тадбиркор .Шунинг учун юқорига тавсия юбориб, бирон маҳсулот ишлаб чиқарса, тадбиркор деб атайлик, фақат олибсотарлик билан шуғулланса, олибсотар деб атайлик.

Вилоят соғлиқни сақлаш департаменти тумандаги 5 соғлиқни сақлаш муассасасининг биноларини таъмирлаў учун маблағ ажратиш имкони борлигини, бунинг учун ҳужжатларни олиб келиш кераклиги ҳақида хабар қилган.Лекин бу иншоотларнинг биронтасида ҳам тегишли ҳужжатлар бўлмаган.Депутатлар гуруҳи ушбу иншоотларни ҳужжатлаштиришни сўраб, туман ҳокимига мурожаат этишди.Бу масалани яқин кунларда ҳал қилишни ҳоким тегишли бўлим бошлиқларига топширди.Кўксаек қишлоғида ёшлар сиёсати бўйича олиб борилаётган ишлардан қишлоқ аҳлининг

кўнгли тўлмаётгани, ёшлар бекорчиликдан кечқурунлари ичкилик ичиб, жамоатчилик жойларда

уруш-жанжал чиқараётгани, қишлоқдаги Маданият уйининг эшигида доимо қулф туриши, бир йилда бир-икки маротаба тадбир ўтказилиши ҳақидаги депутатлик саволни ҳам ҳоким ўз назоратига олди.Депутат Ж.Опишев ўзи сайланган округдаги қишлоқда кўприк яроқсиз ҳолга келганини, агар ҳозир 1-2 млн тенге ажратилмаса, ёғингарчилик кўп бўлса, ўнлаб уйни сув босишини айтиб, ҳокимдан ёрдам сўради.

Туман маслаҳати котиби Атирхан Шингисбаев Оқайдар, Алишер Навоий, Тоғойна, Жанажўл,Қўғали, Қашқасув, Узунариқ овулларидаги юзлаб уйларда ичимлик сувининг йўқлиги, бир неча йиллардан бери ҳоким ҳисоботи вақтида бу масала кўтарилиб, ҳал қилинмай келаётганини етказди."Мана, ҳадемай, қиш ҳам келади, ҳисобот бериш учун шу қишлоқларга борамиз.Яна шу савол такрорланиб, юзимиз шувит бўлмайдими?" деган саволни ўртага қўйди.

Ҳоким депутатларнинг барча саволларига жавоб берди, туман маслаҳати кўрилган масалалар бўйича тегишли қарорлар қабул қилди ва туман ҳокимининг ўтган йили ва жорий йилнинг 6 ойида бажарилган ишларига қонмқарли баҳо берди.

Б.ДЎСМАТОВА.

ҚИЗИҚАРЛИ ФАКТЛАР

agent007 — Fri, 18 Jul 2014 06:42:27 GMT

БИЛИБ ҚЎЙГАН ЯХШИ
Ўрдакнинг қақ-қақлаши нима-
гадир акс-садо бермайди. Бу-
нинг сабабини, ҳатто, олимлар
ҳам айта олишмайди.
116 йил умр кўриш ҳар икки
миллион кишидан бир нафа-
ригагина насиб этади.
Индиана штатидаги универси-
тетнинг кутубхонаси ҳар йили
ярим миллиметр чўкмоқда.
Муҳандислар бу бинони
ойиҳалаштираётганларида
китобларнинг оғирлигини эъ-
тиборга олишмаган. Китоблар
кўпайгани сари бино чўкиб
бормоқда.
Зажигалка гугуртдан аввалроқ
ихтиро қилинган.
Дунё океани суви таркибида
инсоният тарихида топил-
гандан ҳам кўпроқ тиллалар
сақланиб келинмоқда.
Лабини тўқ қизил рангга
бўяшни хуш кўрувчи аёллар
бошқаларга қараганда кўпроқ
кулишади.
«Гиннес» пивоси кўпиги чўкиш
хусусиятига эга. Лекин қолган
барча пиво навларида кўпик
стакандан юқорига чиқади.
Фан ва мутахассислар бунинг
сабабини изоҳлаб бера олиш-
маяпти.
Ҳар йили минглаб қушлар
ўзларини дераза ойнасига
уришлари натижасида ҳалок
бўлади.
Ҳар бир инсон тилининг сура-
ти худди унинг бармоқ излари
каби такрорланмасдир.
Дельфинлар фақат бир
кўзларини юмган ҳолда ухла-
шади.
Туяқушнинг бир кўзи унинг ми-
ясидан катта.
Бетховен мусиқа ёзишга
ўтиришдан аввал бошини
совуқ сувга ботириб олган.
Нил пайдо бўлганидан бери
бор-йўғи икки марта — IX ва XI
асрларда музлаган.
Дунёда биринчи бор туғилиш
йўқ бўлган мамлакат 1983 йил-
да Ватикан бўлган.
Галактикадаги юлдузлар-
ни санашга киришсангиз,
ҳаммасини санаб чиқишга
камида 3 минг йил керак.
Малиновка деган қушнинг бо-
ласи кунига 3, 5 метр чувал-
чанг ея олади.
Бир стакан сувга тўхтамасдан
80 йил бақирсангиз, у нати-
жада қайнаб кетади.
Дунё бўйича энг кўп тарқалган
аёллар исми — Анна. Бу исм-
га дунёда 100 миллиондан
кўпроқ аёл эга.
Хитойда АҚШга нисбатан
кўпроқ одам инглиз тилида
сўзлашади.
Аҳоли сонига нисбатан бо-
лалар сони энг кам давлат
Германия бўлиб, болалар
аҳолининг 15 фоизини ташкил
этса, Кенияда бу кўрсаткич
51 фоиздир.
Эркаклар аёлларга қараганда
уч марта кўп ўз жонига қасд
қилишади.
Қадимий Миср ва Хитойда
энг олий жазо ухлатмаслик
бўлган.
Танасига нисбатан мия-
си энг катта бўлган жонзот
қумурсқадир.
Ҳар йили ахлатхонага 40
минг тонна синган уяли теле-
фонлар улоқтириб ташлана-
ди.
Ниначининг кўзида 20 минг-
дан кўп кичик-кичик линзалар
бор.
Ўта қаттиқ шамол пайтида
унинг тезлиги соатига 259
километрни ташкил қилиши
мумкин.
Кийик шохларининг оғирлиги
10 килограммгача бўлади.
Мэрилин Монронинг оёқлари
олти бармоқдан иборат.
Электрстуллар дантистлар
томонидан ихтиро қилинган.
Томас Эдисон қоронғуликдан
қўрққан. Шунинг учун ҳам
электр токи орқали ёрити-
ладиган лампочка ихтиро
қилган.
Инсон миясининг 85 фоизи
сувдан иборат.

КИМНИНГ УСТИДАН КУЛЯПМИЗ?

agent007 — Fri, 18 Jul 2014 06:33:01 GMT

«Бир чимдим туз бир хум асални
бузади” деганларидек, миллати-
мизнинг баъзи ёшлари ўзлигини
унутиб қўйишяпти. Интернет де-
гани рақобат (баҳслар) бозори эма-
ски, қизлар йигитларни, йигитлар
қизларни беадаб сўзлар билан ҳақорат
қилса! Яна улар бир миллатнинг фарзанд-
лари бўлса! Ахборотлар макони бўлмиш
интернет фойдали томони билан эмас,
аксинча «бемаъни тарафдан ёшларни ўз
домига тобора кучлироқ тортиб бормоқда.
Албатта, ўша ёшлар маънавиятини
заҳарлайдиган манбалар ҳам инсон қўли
билан яратилган. Телефон орқали улана-
диган қисқа рақамли «Танишувлар майдо-
ни” (чат) ҳақидаги фикрларимни ҳам жоиз
деб билдим. Мен ҳам ушбу рақамларни
териб, дўстлар орттириш мақсадида ўша
хизматга уландим. У ерга кирдим-у, ёшлар
нима мақсадда у ерга кирганларини ту-
шунолмай қолдим. У ерга кирганларнинг
мақсади дўстлашиш эмас, бир-бири билан
уришиш гўё. Бир вилоят ёки шаҳарнинг
йигити бошқа вилоят ёки шаҳарнинг йи-
гити билан «сўкинишади”, бир-бирини
ҳақорат қилиб чарчамайди. Бу ҳам май-
ли, мен қизларнинг «сўкинишини” эшитиб
уялиб кетдим, ҳайратдан ёқа ушладим!
Йигит-қизларимиз хали шунчалар одобсиз
бўлиб кетганми?! Бир миллат, битта халқ,
битта жамиятда яшаб туриб, шунчалар
бир-бирини ҳақорат қиладими одам?! Бу
ахир қандай гап? Ваҳоланки суҳбатлашиш
шартларида сўкиниш ман этилган. Биз
ўзимизни кимга ўхшатсак, ўшалардан
ҳисобланамиз. Бизнинг томирларимизда
Бухорийу Навоийлар, Амир Темур-у Но-
дирабегимлар қони оқмоқда. Биз кечагина
пайдо бўлган халқ эмас, балки тарихи аср-
ларга тенг, илдизи бақувват халқмиз. Биз
бошқаларга эмас, бошқалар бизга тақлид
қилсинлар, маданиятни, яшашни биздан
ўргансинлар!
Жўрабек Латипов.

ДИЛ ТУБИДАГИ ГАВҲАР

agent007 — Fri, 18 Jul 2014 06:31:34 GMT

Касбим юзасидан ҳар куни интернетдаги хабар-
лар оқими билан танишиб чиқаман. Тунов куни
ижтимоий сайтлардан бирида тарқатилган бир
хабар эътиборимни тортди. Охиригача ўқиб
чиқдиму бутун вужудимда чумоли ўрмалагандай
бўлди. Хабарда бир неча халқларнинг қай дара-
жада «муҳаббатли экани»ни аниқлаш борасида
сўровнома ўтказилгани, унинг натижаларига
кўра, Қозоғистон энг охирги ўринлардан бирида
туриши эълон қилинган эди...
Хабарни ўқиб, тўғриси, бировларнинг ётоғини
ҳисоб-китоб қилиш, бу ҳақда бутун дунёга жар солиш
қанчалик ўринли бўлишига ҳеч тушунолмадим. Зеро,
бизнинг турмуш тутумимиз муҳаббатни кўча-кўйда
овоза қилиб юришни эмас, ҳамиша қалбнинг энг му-
носиб жойида авайлаб-асрашни, бошқалардан қўриб-
ҳимоялаб яшашни, зарур пайтда пинҳона сақлашни
тақозо этади.
Бизда муҳаббат «Ватан», «она», «оила» каби
сўзлар билан ёнма-ён юради. Бу эзгу ҳиссиёт ҳали
туғилмасимизданоқ она орқали қонимизга сингади.
Кейин унинг ширин алласи, қайноқ меҳри юракдаги
муҳаббатимизни оловлантиради.
Истиқлол ва маънавиятнинг инжа булоқларидан
қониб ўтказажак ўсмирлик дамларимиз ҳам бу туйғу
билан ҳамоҳанг кечади: устозга, дўстга, мактабга нис-
батан муҳаббат туйғуси бизни улуғлайди. Миллий
урф-одатлар, азалий қадриятлар, асрий анъаналар-
га мос тарзда ўтган тўйдан кейин янада мустаҳкам
риштага айланган муҳаббат умримизнинг сўнги кунига
қадар қалбимизни яшнатиб туради. Бизда бу туйғуга
илоҳий неъмат сифатида қаралади.
Биз муҳаббатни ҳамиша ор-номус, ҳаё ва ибо, уят
ва андиша пардаларига ўраб, асраб-авайлаймиз. У
ҳамиша қалбимиз тўрида туради. Асрлар давомида
муҳаббатни энг буюк неъмат, энг покиза туйғу, энг эзгу
қадрият даражасида улуғлаб келган миллат қалбидаги
ҳисларни шаҳвоний ҳирс исканжасидаги айрим кимса-
лар қаердан ҳам билсин.
Аллақайси сайтнинг муҳаббат ҳақида ўтказган
бўлар-бўлмас сўровномасида она диёрим номи
рўйхатнинг сўнгги қаторида қайд этилгани мени чек-
сиз қувонтирди! Чунки бизнинг илм-фан, санъат, са-
ноат, бунёдкорлик каби кўплаб соҳаларда бутун ду-
нёни ўзига ром этаётгани, юқори ўринларни эгаллаб
турганини жаҳон эътироф этмоқда. Бундай юксак
муваффақият замирида халқимизнинг она Ватанга,
оиласига ҳамда бир-бирларига нисбатан улкан бир
муҳаббати мужассамлиги исбот талаб қилмайдиган
ҳақиқатдир!
Юсуфжон РАҲМАТУЛЛАЕВ,

НАЗМ

agent007 — Fri, 18 Jul 2014 06:29:28 GMT

Бизлар учрашамиз
(Сўнгги мактуб)
Мен ёлғондунёга силкидим этак,
Билдим, бу дунёнинг доим бири кам.
Куйинма, марварид ёшларингни арт,
Бизлар учрашамиз ҳали, азизам.
Майитим лаҳаддан майсага дўниб
Муздай сағанага ўрмалаган дам —
Сен келсанг наҳорий шудрингга чўмиб,
Бизлар учрашамиз шунда, азизам.
Тўлин ой кўксингга солса ғулулар,
Қучса хотиралар аталмиш алам,
Ёноғинг куйдирса иссиқ туйғулар —
Бизлар учрашамиз шунда, азизам.
Дарпарда қимирлаб, таниш титроқ сас
Қайгадир чорласа сени дамо-дам,
Дераза қошига келсанг бир нафас —
Бизлар учрашамиз шунда, азизам.
Кимда не эътиқод — охир ижобат,
Менинг мазҳабимга қайишсанг сен ҳам,
Чин дунёда васл бўлғай иноят,
Бизлар учрашамиз шунда, азизам.
Мангулик олдда, бу умринг аслида
Фазода бир ёниб ўчган митти шам.
Маҳшар тонги мени уйғот оҳиста,
Бизлар учрашамиз шунда, азизам...
Абдуқаюм ЙЎЛДОШЕВ
Нидо
Баҳор келгани йўқ, қиш кетгани йўқ
Бошимда офтобу пойимда қорлар.
Яна қайлардандир келтирмоқда чўғ,
Кеча мени ташлаб кетган баҳорлар.
Фарзандларим бордир топмоқда камол
Шеър ёздим гоҳ илҳом келган маҳали
Оллоҳ, сен уларни тарбиянгга ол,
Ўзим ёш болага ўхшайман ҳали.
Фақат дўст орттирмоқ орзуим эди,
Атрофимни зирҳдай ўради душман.
Тангрим, не қилмоқни билмасман энди,
Энди сен яшашни ўргатадурсан.
Ўзинг шеър ёзмоққа этарсан қодир
Шеър бер тонг сингари севимли, эрка.
Элга шеър бермасам, эрк деган нодир,
Сўз тўфони умрим совурар елга.
Тангрим фазлинг буюк, қудратинг буюк,
Фақат шер зотидан туғилгандай шер.
Ўзбек жавҳарида жон каби суюк,
Туғилди дунёга зийнат Алишер!
Ўзбек табиатин ҳикмати мисол,
Рамзи мисол шу тоғ, қир - адирларни.
Сен бердинг бу улуғ миллатга тимсол,
Амир Темурларни, Яссавийларни.
Ким бўлгайман ахир сени унутсам,
Ҳайбатинг, даъватинг унутсам хорман.
Кўкларга кўтардинг ерга йиқилсам,
Ўзингга ўргатдинг, минг бор қарздорман.
Қарздорман дунёга келганим учун,
Бу ёруғ оламни кўрдим, қарздорман.
Сенинг борлигингни билганим учун,
Сенинг мўмин банданг бўлдим, қарздорман.
Бир шеър бер таъзимим бўлсин мужассам.
Зотан мўъжизадир сув, ҳаво, тупроқ
Зотан не яратдинг бари мукаррам,
Яратгувчи йўқдир сендан улуғроқ.
Зотан, сен бермасанг шоир не қилар,
Ўзин ҳар ён уриб чопгани билан
Ҳар ким буюк, ҳар ким бек бўлар,
Сенинг берганингни топгани билан.
Мулкинг эрур фалак. Бу чарх, бу даврон
Ер кўк тавофда, тинмай урар бош.
Миллатимга яна бергин шараф – шон.
Менинг ҳам кўзимдан оқизмагин ёш.
Ё Оллоҳ, нолон-у, нотовонинг ҳам
Бу ҳаёт қошида тизилгандир мард.
Ҳар ўзбек, ҳар тонгда ичгайдир қасам
Бу буюк эл ичра, буюк бўлмоқ шарт!
Муҳаммад ИСМОИЛ

УЙИНГИЗДАН ФАРИШТАЛАР ҚОЧМАСИН

agent007 — Fri, 18 Jul 2014 06:27:05 GMT

АФСОНАЛАР ҲАҚИҚАТДАН
ТУҒИЛАДИ
Бир ривоятни эшитгандирсиз:
кексайиб қолган отасини чўлнинг
ўртасидаги якка дарахт соясида
қолдириб кетаётган ўғлига қараб
қария кулиб қўяди. Бу кулгининг
маъносини тушунмаган ўғил
сўраганида, бир вақтлар қария
ҳам отасини худди мана шу да-
рахт тагида ташлаб кетганлиги-
ни айтади. Омон-омон замонлар
ўтиб, кун келдики ўзининг ҳам
бошига худди шу қисмат тушга-
нидан кулаётганди у.
Бу ривоятнинг замиридаги
ҳақиқат нечоғлик аён бўлса-
да, баъзида ён-атрофимизда
руй бераётган ана шундай
аччиқ ҳақиқатларни ҳам қабул
қилишга мажбур бўлиб қоламиз.
Муқаддас динимизнинг асоси-
да ҳам бу ҳақда такрор ва та-
крор айтилганига қарамасдан
ота-онани эъзозлаш, кексалар-
ни ҳурмат қилиш сингари юксак
фазилатлардан бебаҳра бўлган
баъзи инсонларнинг ҳамон ора-
мизда борлиги бизни ташвишга
солади.
Республикамизда аҳолининг
ижтимоий ҳимояга муҳтож
бўлган қатламларини қўллаб-
қувватлаш, хусусан, ёлғиз кекса-
лар, пенсионер ва ногиронлар-
ни ижтимоий муҳофаза қилиш,
уларнинг турмуш даражаси ва
сифатини оширишга алоҳида эъ-
тибор қаратилади.
«БИР БОРА КЕЛИБ КЕТ,
БОЛАМ»
Тўғри, бизда ҳеч ким кўчада
қолмайди. Бошига бирон бир таш-
виш тушиб турган етти ёт бего-
нанинг ҳам олдидан бепарволик
билан ўтиб кетолмаймиз. Ана шун-
дай раҳмдиллик, меҳрибонлик,
кўнгли юмшоқлигимизни ўз қаричи
билан ўлчайдиган беоқибат
фарзандлар ҳам борки, керак
бўлса давлат боқиб олсин, деган
нотўғри қарашларни ўзига байроқ
қилиб, кексайиб қолган отасини,
онасини ҳатто мамнуният билан
ўзлари ташлаб кетишади. Йиллар
давомида боласининг бир бора
дийдорига зор бўлиб кутаётган
қарияларимиз учун биз бераёт-
ган меҳрнинг ўзигина етарли бўла
олармикин?
Давлатимиз сиёсатининг бош
мақсадларидан бири ҳам ижтимо-
ий соҳани қўллаб-қувватлашдир.
Бугун юртимизда қаровсиз қолган
якка-ёлғиз қариялар, айтиш мум-
кинки, «парилар” эъзоз топган
бир нечта масканлар фаолият
кўрсатмоқда.
ФАКТ:
Бугун юртимизда ўнлаб
«Қариялар уйи” ва бир нечта
уруш ва меҳнат фахрийлари пан-
сионатлари фаолият кўрсатади.
Уларда 1500 нафардан ортиқ
якка-ёлғиз қариялар, уруш ва
меҳнат фахрийлари тўлиқ дав-
лат таъминоти остида истиқомат
қилишмоқда.
НАВҚИРОНЛИК СИЗГА
ЯРАШАДИ
Гоҳида кўча-куйда соғлом
ҳаракатли, адл қоматли, юзла-
ридан нур ёғилиб турган нуро-
ний отахон-онахонларимизни
кўриб ҳавас қиламиз. Халқимиз
ана шундай ҳавасли, кези келса
керагидан-да ортиқ эъзозлай-
диган, меҳр-мурувватни жойига
қўядиган халқ бўлгани учун ҳам
осмонимиз тинч, қуёшимиз му-
саффодир, эҳтимол.
БИЛАСИЗМИ?
*** Пансионат – итальянча «пан-
сион” сўзидан олинган бўлиб
«дам олиш маскани” деган маъ-
нони билдиради.
*** Исроилда «катталар учун
боғча” ташкил қилинган. Уй ша-
роитида қараш учун имконияти
бўлмаган фарзандлар кексайиб
қолган ота-оналарини махсус
пансионатга эрталаб олиб ке-
либ, кечқурун олиб кетишаркан.
*** Инсон узоқ умр кўриши учун
«Геронтология” (узоқ умр кўриш
сирларини ўрганувчи фан)
га ва унинг бир нечта олтин
қоидаларига амал қилиб яшаши
керак.
АТРОФИМДА МЕҲРИ ДАРЁ
ИНСОНЛАР...
Қариялар уйида яшаётган
қарияларимизнинг айримла-
ри билан суҳбатда бўлдик.
Шу ўринда, бу билан баъзи
Уйингизни фаришталар тарк этмасин...
Ёхуд «катталар учун боғча” нега керак?
Инсон борки, ўзидан ҳамиша яхши ном қолдириш учун яшайди.
Бу боқий тамойил одамзоднинг куч-қувватга тўлган ёшлик дав-
рида ҳам, кексайган чоғида ҳам уни тарк этмайди. Шундай экан,
бугун юртимизнинг ҳар жабҳасида эришаётган ютуқларимизда
мўътабар қарияларимизнинг ҳам хизматлари беқиёс эканли-
гини унутмаслигимиз, ҳар қадамда уларнинг дуоларини олиб,
хизматларига камарбаста бўлишимиз яхши фазилат. Чунки, дуо
билан ер кўкаради, дейдилар.
Ана шундай пиру-бадавлат отахон-онахонларимиз аввало, биз-
нинг эътиборимиз, меҳримиз, баъзилари эса давлат ва жамия-
тимизнинг кўмагига муҳтож.
беоқибат фарзандларга мурожа-
ат қилмоқчимизки: «Шукр қилинг,
сизни ундириб-ўстирган, бир жо-
нини мингга айлантириб, борини
сизга тутқазган отангиз, онангиз
соғ-омон ва ҳеч қачон кўчада
қолмайди. Аммо афсуски, улар-
га ёлғиз бир нарсагина, яъни, ўз
фарзандининг меҳри етишмайди,
холос. Энди эса тилагимиз, эрта-
га ўзингиз уларнинг аҳволига туш-
маслигингиз учун ота-онангизга
беролмаган меҳрингизни ҳам
фарзандингизга қўшқўллаб қўшиб
беринг. Зора, «қайтар дунё” деб
аталган тақдир тизгинлари сизни
четлаб ўтса...”
Валентина Чекова (93 ёш) меҳнат
фахрийси:
Менинг бу ерга келганимга 15
йил бўлди. Шу йиллар даво-
мида бирор марта ҳам ўзимни
ёлғиз хис қилганим йўқ. Ёши ўтиб
қолган одам аввало ўзи-ўзига
эътиборлироқ бўлиши керак. Мен
бу ердан биринчи навбатда руҳий
мадад оламан. Атрофимда меҳри
дарё инсонлар. Баъзи ёлғиз
қолган қариялар турли сабаблар-
га кўра ўзидан қўрқиб яшайдилар.
Бу ерда эса бошқача. Ҳолингиз
сал ёмонлашса тезда ҳамма сиз-
нинг бошингизда парвона бўлади.
Бундай меҳрибончиликни кўриб
тузалиб кетганингизни ўзингиз
ҳам сезмай қоласиз. Қолаверса,
узоқ умр кўришимизнинг яна
бир сабаби, пансионатда тўғри
овқатланиш тартиби тўлиқ йўлга
қўйилган. 1 кунда 5 маҳал овқат
берилади.
НЕГА? НИМА УЧУН?
Бу ерга келганлар баъзилари ўз
ихтиёри билан, аммо, ўша «их-
тиёр” замирида ҳам фақатгина
ўзлари учун маълум сабаблар
бўлиши табиий, баъзилари эса
яқинларидан жудо бўлгач, ёлғиз
яшашга кўниколмасдан ҳатто уй-
ларини сотиб бу ерга келишар
экан. Аксарият қарияларимиз
бу сабабларни ошкор этишни
ҳоҳламадилар. Нима бўлганда
ўзбек оилаларидаги бир-
биримизга бўлган меҳр-оқибат,
ҳурмат-иззатдан келиб чиқадиган
бўлсак, фарзандларим бор, деб
зорланаётган баъзи юз билан юз-
лашиб қолган, невара-чеварала-
ри бағрида пиру-бадавлат бўлиб
юриш насиб қилмаган отахонла-
римизнинг дил сўзларидан юра-
клар ларзага тушади.
Шамсиддин Каримов (91 ёш) уруш
фахрийси:
Мен 6 йилдан буён пансионатда
яшайман. Чорак асрлик умрим
ўқитувчилик билан ўтган. Ин-
сон кексайган сари янада кўпроқ
меҳрга, эътиборга муҳтож бўлиб
қолар экан. Ана шу меҳрни ҳамма
ҳам бера олмайди. Меҳр билан
суғорилган ҳар қандай дарахтнинг
ҳам илдизи мустаҳкам бўлади.
Унча-мунча эсган шамолнинг ҳам
бу дарахтни қулатиши қийин. Биз
бу ерда яқинларимиздан кўрмаган
ана шундай меҳрни кўряпмиз.
«МЕН ҲАЁТГА ҚАЙТДИМ”
Мунаввар Охунова (77 ёш) меҳнат
фахрийси:
Пансионатга келганимга 2 йил
бўлди. 40 йил ўқитувчилик
қилганман. Бир неча йиллардан
буён асаб хасталигидан шикоят
қилардим. Охирги марта 2 йил
олдин юрагим бардош беролмай
йиқилиб қолганман. Бу ердаги ша-
роит мени тезда ҳаётга қайтарди.
Ҳаётга ва одамларга нисбатан му-
носабатим кескин ўзгарди. Ҳозир
ўзимни жуда яхши ҳис қиляпман.
Биз учун бундай имкониятларни
яратиб қўйган меҳри дарё инсон-
ларни умримнинг охиригача дуо
қиламан.
УЙИНГИЗДАН ФАРИШТАЛАР
ҚОЧСА...
Уйингизда кексайиб қолган отан-
гиз ёки онангиз борми? Ҳар куни
эрта тонгда дуолар билан сизни
ишга кузатадиган, елкангизни си-
лаб, умрингдан барака топ болам,
дейдиган инсонингиз бўлса, демак
сиз дунёдаги энг бахтли ва энг бой
одамсиз. Шундай дамларда улар-
га қўшилиб уйингизнинг ҳар бур-
чидан фаришталар ҳам сизга ба-
рака тилаётгандек бўлади. Буни
гоҳида ўзингиз сезасиз, гоҳида
эса сезмай ҳам қоласиз.
Энди фақатгина фараз қилинг,
агар уйда кексалар бор бўла ту-
риб, уларнинг қадри бўлмаса бу
уйнинг на файзи, на фариштаси
бўлади. Шу ўринда, кўп бора ай-
тилиб, ҳаммага маълум бўлган
мақол – «Қариси бор уйнинг па-
риси бор” деган ҳақ сўзни яна
бир бор такрорламасдан ўта ол-
мадик.
СЎНГГИ СЎЗ
Ҳар йили Японияда 1 марта
турли нуфузли ташкилотлар
иштирокида хайрия акцияси
ўтказилади. Унда саховатпеша
компаниялар ўзларининг хай-
рия акциялари билан ишти-
рок этиб мамлакатдаги ёрдам-
га муҳтож ёлғиз қарияларни
тақдирлайдилар.
Шукрки, БИЗда аҳолининг
меҳрга муҳтож қатламлари бир
йилда бир марта эмас, ҳар куни
саховат, меҳр-оқибат, хайр-эҳсон
каби юксак фазилатларимиз
булоғидан қониб сув ичадилар.
Ҳатто мактаб ўқувчилари, та-
лабалар ҳам ўзларининг арзи-
мас бўлса-да совға-саломлари
билан бу ерда истиқомат
қиладиган қарияларимизни ҳар
куни йўқлаб туришар экан. Бу
эса халқимизнинг маънавият
ўчоқлари нечоғлик чуқур илдиз
отганлигидан, ёрдамга муҳтож
кишиларга яхшилик улашиш
қон-қонимизга сингиб кетганли-
гидан яна бир бор далолат бер-
майдими?..
Ахир, қўл очиб юртимизга бара-
ка тилаётган кексаларимизнинг
дуолари мустажоб.
Сарвар Сафаров
Таҳририятдан.Кўриб турга-
нингиздек, қариялар уйида
истиқомат қилаётган ҳеч бир
қария фарзандидан ноли-
мади.Бир онахон ҳар куни
қаергадир қўнғироқ қилиб,
«мен яхши юрибман,хавотир
олманглар, келиб овора
бўлманглар,деб гўшакни
қўйиб қўяр экан.Кейин пала-
тадошларига «невараларим
билан гаплашдим,» дер экан.
Аслида эса онахон ҳеч ким
билан гаплашмасди.Унинг
уяли телефони ишламас эди.
Икки ўғли ва икки қизи ундан
хабар ҳам олишмас экан.

САДИЗМ—ШАЙТОНИЙ СЕВГИ

agent007 — Tue, 01 Jul 2014 02:07:44 GMT

МУҲАББАТ МАЛАЙЛАРИ

Сиз қачонлардир ўлгудек уриб, калтаклайиб, «пўла» қилиб ташланган соҳибжамол, ёшгина, гўзал аёлнинг ўз кушандаси устидан ҳеч бир шикоят қилмасдан, ҳаттоки уни ҳимоялаб, чеҳрасига гуноҳкорона табассум билан қараганини кўрганмисиз? Ишонаман, кўрмагансиз!
Бу аслида моҳиятан «Душманингни сев, уни дуо қил!» деган ҳикматли гапга ўхшаб кетмайдими?
Гап шу ҳақда.
Беморлар қабулида ўтирганимда менга биркитилган ҳудудда нохуш кўнгилсизлик юз бериб, бир аёлни эри ўласи қилиб калтаклаганини айтишди. Зеро, қабулимниям тўхтатиб, ҳозироқ боришим зарур экан.
Бордим.
Сал чоғроқ, бироқ ихчам, озода, ҳашамдор ҳовлининг пешайвонидаги чорпояда юз-кўзлари момоталоқ бўлиб шишиб, кўкариб кетган гўзал бир аёл ётарди.
Мен уни нимага гўзал деяпман?
Чунки, калтак изларини ҳисобга олмаганда қиёфаси-ю тана бичими табиат томонидан шунчалик ҳам мукаммал, мутаносиб, батартиб қилиб яратилган эдики, у гўёки Аллоҳ ғойибдан туширган фариштанинг шикаст, лат еганини эслатарди.
«Ахир шундай аёлни ҳам уриш калтаклаш мумкинми, деган хаёл миямдан ўтди. Шундай илоҳий гўзалликни ҳам тепиш, топташ мумкинми? Мумкинми ахир? Бу ахир мислсиз гўзал, оппоқ атиргулни шафқатсизларча тупроққа қориб, оёқлар тагига олиб топ-ташку!»
Ёнига келганим заҳоти инграб, беҳушдек бир ҳолатда ётган аёл бехос сесканиб, сапчиб тушди ва бор аъзои-вужуди билан ўзини тетик, соғлом тутишга уринди, ўз хасталигини яширмоқчи, хас-пўшламоқчи бўлди гўёки.
— Исми-шарифингиз Сориевами? Сизга нима бўлди?
Аёл базўр қаддини ростлаб, беихтиёр илжайди, уялгансимон. Гуноҳкорона майин табассум қилди, бошини қуйи эгди.
— Ай, шундай, ҳеч нима дўхтир! Яхшиман.
— Яхшисиз? Ҳа, ана, айтмасангиз ҳам яхшилигингизни чеҳрангиз кўрсатиб турибди. Афтбашарангиз бодрингдай кўкариб, шишиб кетган. Ахир сизни эри ўларча урган, дўппослаган, деб айтишди-ку!
— Ай, унчалик эмас, дўхтир, бирдан жаҳллари чиқиб кетиб, шунақа...
— Қани, чойшабни очинг, оёқларингизни, муштдан зарб еган жойларингизни кўрайликчи!
Аёл нохос ток ургандек сесканиб кетди, юзи анордек қиза-риб, товланди. Ана шунда унинг борики ботиний, руҳий кучи ярқ этиб юзида аксланди. Бу куч аёл гўзаллигининг энг олий нуқтаси, устуни, тангзамини — иффат ва ҳаё эди.
Шу туйғулари сидирилиб тушган ҳар қанақа олий даражадаги беками-кўст аёл ҳам оний лаҳзадаёқ гўёки ҳиссиётлардан маҳрум моддий ҳайкалчага айланиб қолади, тароватини йўқотади, сўнади.
Мен буни узоқ йиллар ҳакимлик тажрибамдан биламан. Беморим кўз олдимда ана шу ҳаё осмонининг чўққисига қараб кўтарилди.
— Ай дўхтир, қўйинг, уяламан! Менга шу кўриниб турган жароҳатларимга, юзимга дори-дармон ёзиб берсангиз бўлди.
— Унда мени ишимдан қолдириб нимага чақиртирдингиз? — ёлғондакам пўписа қилдим. — Сизни сулайгунча уриб, савалаб, эрингизнинг ўзи врачни чақиртирибди-ку.
— Қўрққанидан эмас, қўрқ-қанидан эмас, дўхтир! Мен унга айтдим, ўзимни ёмон ҳис қилаяпман, дўхтир чақиртиринг дедим. Эланиб, йиғлаб, ялиндим...
— Ялиндим? Худоё тавба, ҳам шунчалик ўласи калтак едингиз, ҳам ялиндингизми? Э, ундай ярамас эркакни...
— Йў-ўқ, йўқ, уни сиз ҳали билмайсиз, дўхтир. У жудаям яхши одам, оққўнгил, меҳрибон.
— Ҳа, унинг яхшилиги кўриниб турибди! Ахир ўша яхши, меҳрибон одам сизни уриб, ўлдириб қўйишига оз қолибди-ку! Хў-ўш, янга, гапингизга қараганда сизларнинг оилада бунақанги можаролар тез-тез такрорланиб туради, шекилли?
— Ҳа, бўлиб туради.
— Янга, яхши биласиз, мен бу ҳудудга масъулман, ҳар бир касаллик содир бўлганига жавобгар врачман, бу ҳодисани яширишға ҳаққингиз йўқ. Ҳозир бориб маҳалла нозирмга учрашаман, бу хусусда далолатнома тузамиз.
Аёл қотиб турди-да, сўнг устидагй чойшабни улоқтириб юборди, чеҳрасида даҳшатли қўрқинч акс этди.
— Йўқ, йўқ, дўхтир! Бу гап бўлиши мумкин эмас! Агар эримга мисқолчалик гап тегадиган бўлса, мен шу бугуноқ ўзимни-ўзим ўлдираман!
Сапчиб кетдим. Ё, тавба! . — Ваҳ-ҳ, шунчалик ҳам эрин-гизни азиз тутасизми? Уни шунчалик ҳам қадрлайсизми?
— Ҳа, уни севаман! У ҳам мени севади!
— Ай, севган одам шунақа... Ахир у одам сизни уриб, абжағингизни чиқариб, қуртдай эзғилаб ташлабди-ку!
— Майлига, эзғиласаям, ўлдирсаям майли! Ахир мен унинг — севгилимнинг қўлида эзғиламан-ку, севгилимнинг қўлида ўламан-ку! О, бу мен учун қандай бахт...
— Бахт?! Ё тавба, қуртдай эзғиланиш, ўлишми?
— Ҳа, шундай!!!
Аёл танасидаги борики ички кучларини жамлаб, қаддини ростлади-да, ўрнидан шахд туриб кетди.
— Илтимос, буларни ҳеч кимга айтманг! — дея ёлворди бе-морим ибодат қилаётгандек. — Бу ўртамизда дўстона сир бўлиб қолсин!? Майлими, майлими...
— Майли! Тан бердим, мард аёл экансиз! Сезяпман, сиздаги бу каби сирли, покиза муҳаббат, садоқат ҳамма аёлга ҳам насиб қилавермайди! Бу муҳаббат кўриниб турибди, чексиз, ҳудудсиз, қудратли, илоҳийдир!
Уни авайланг, Аллоҳнинг туҳфаси у! У касаллик, жароҳат, майибу мажруҳлик тугул, ҳаттоки, ўлимниям букиб ташлайди, яксон қила олади!
Ростдан ҳам шунчалик бахтли аёлсиз, қанчалик яхшисиз! Зеро, муҳаббатнинг илоҳийлиги ҳам худди мана шу ерда! Унга эришган одамлар ҳар қандай гуноҳ, нуқсонларидан қатъий назар комилдирлар. Уларнинг бу муҳаббатларига раҳна солиш мумкин эмас, у ҳаттоки, тажовуз, фисқу фасод, туҳмат, тазйиқларни ҳам сингдиролмайди!
— Мен қушдек енгил тортиб, беморимнинг ёнидан чиқцим ва уларнинг муҳаббатларига тан берганим ҳолда, шу бугунги кунлардаги баъзи замини пуч, сохта, юзаки, ҳирсу ҳавас ботқоғига ботган пуфаксимон, серҳашам муҳаббатлар хусусида ҳам ўйладим.
Эрнинг жаҳл устида урган бир шапалоғи туфайли содир бўлаётган судлашувлар, ажрашувлар, сувга чўкиб кетаётган оилалар, тирик етим қолаётган бегуноҳ гўдаклар ҳақида ҳамда аёлнинг шунчаки эҳтирос жазавасидаги талвасали шанғиллашига тоб беролмай, эрнинг дарҳол унга «заҳартиллик» тамғасини ёпиштириб, қўш хотин олишлари, «ҳозир хотин қаҳатми» қабилидаги нодонларча фикр юритишлари ҳақида ҳам ўйладим.
Йўқ, ҳозир хотин қаҳат эмас! Аммо, илдиз отиб келаётган оила, фарзандлар-чи? Бир оғиз ёмон гапга кибр, аччиқ қилишдан устун эмасми улар?!»
Ахир ҳаётнинг ўзи шу-ку, зид-диятлар бўрони-ку. Оила ва жамият, табиат қонунлари шундай бўлиб келган-ку, шуни талаб қилади-ку! Мутлақо бенуқсон, зиддиятларсиз, соф оила бўлмаган ҳалигача, ну дунёйи дунда, на жамиятда бўлмайдиям!
...Кўчада кета туриб участкамиз нозирини учратиб қолдим.
— Ҳа дўхтир, Сориеваларникидан келаяпсизми?
— Ҳа, сиз қаёқдан билдингиз?
— Мен ҳам ўша ёққа!
— Тинчликми?
— Бу оила маҳалламизнинг энг бообрў, бахтли оилаларидан бири. Бироқ ҳар-ҳар замонда... Зарари йўқ. Бегуноҳ ягона парвардигор, инсон эса...
— Хотини мард аёл экан.
— Эриям шунақа, мард! Рўзғорда бўлади-да, уларни ҳам тушуниш керак.
— Унда нега хотини бечорани бунчалик...
— Ҳеч нарса дея олмайсиз, инсоннинг табиати бу. Ўхшатмаса учратмас! Хотини қашқатаёқ бўлиб қолганда. Калтаксиз тура олмайди, ҳе-ҳе...
Эр уни урмаса туролмайди! Бўлмаса уларнинг муҳаббатидек муҳаббат йўқ бу оламда! Соф, олов муҳаббат! Ҳам ёндириб-куйдиради, ҳам совқотиб жунжи-кишганларида илитиб, жонларига ҳузур-ҳаловот бағишлайди!
— Ҳа, буям бир гап-да, агар эри аёлини урмай қўйса-чи? Унда нима бўлади?
— Ундами? Бунинг ҳеч иложи йўқ, дўхтир! Агар ростдан ҳам шундай бўлиб қолса, унинг аёли шўрлик худди «Қассобга ғамза қилаётган эчкидек» ўзи бориб суйкалади, ҳоли-жонига қўймайди ва...
- Ҳа, тушундим-тушундим! Унда бечоралар муҳаббатларининг қуллари экан-да.
— Йўқ, қуллари эмас, малайлари десак, тўғрироқ бўла-ди! Чунки, муҳаббат ўша калтак воситасида уларга моддий таом эмас, чексиз-чегарасиз руҳий озуқа, ҳузур-ҳаловот, қувонч ҳиссини беради.
Калтак жароҳатлари тузалгач, инсон танаси чексиз-чегарасиз роҳатга чўмади, араздан сўнгги ўпичлар эса тотли бўлади, дўхтир!
— Қойил! Буёғини ўйлаб кўрмаган эканман. Қани энди биз ҳам...
Муродим УМРЗОҚОВ.

1 СИГИРДАН 1 КУНДА – 95 ЛИТР СУТ

agent007 — Thu, 05 Jun 2014 05:13:34 GMT

Чорвачилик: хорижий тажриба

1 СИГИРДАН 1 КУНДА – 95 ЛИТР СУТ

ёхуд ИСРОИЛЛИК ЧОРВАДОРЛАР СИРИ НИМАДАН ИБОРАТ?

Шу йилнинг август-сентябрь ойларида Исроилдаги "Машав-Синадко" халқаро ўқув марказида юртимиздаги тадбиркор ва фермерлар ҳамда иқтисодчи олимлар иштирокида "Сут хўжаликларини бошқариш ва сутни қайта ишлаш технологиялари" мавзусида махсус ўқув курси ўтказилди. Қашқадарёда БМТ Тараққиёт Дастури билан ҳамкорликда амалга оширилаётган "Ҳудудларни комплекс ривожлантириш" лойиҳасининг молиявий кўмагида ушбу ўқув курсида вилоятимиздан ҳам уч нафар ишбилармон – чорвачиликка ихтисослашган фермер хўжалиги ва масъулияти чекланган жамиятининг раҳбарлари ҳамда сутни қайта ишлаш соҳасида фаолият юритаётган корхонанинг мулкдори қатнашишди. Улардан бири – Китоб туманидаги "Заковат" фермер хўжалигининг раиси Даврон ХИДИРОВ сафар таассуротлари билан ўртоқлашар экан, Исроилда олган билимлари ва ўрганган тажрибаси унга фермаси жойлашган Бошчил қишлоғида ҳам чорвачиликни ривожлантиришда асқотишини таъкидлайди.

"НЕГА АЙНАН ИСРОИЛ, ДЕЙСИЗМИ?.."

-Хабарингиз бор, Исроилда чорвачилик энг тараққий этган соҳалардан саналади ва шу жиҳатдан мазкур мамлакат жаҳон миқёсида энг юқори ўринларнинг бирида туради, - дея гап бошлайди Даврон Хидиров. – Биргина сут йўналишидаги чорвачиликни олсак, мазкур мамлакатда 110 минг бош юқори маҳсулдор Исроил-Гольштейн зотли сигир бор экан. Бу зотнинг яратилиши минтақада ўтган асрнинг 30-40-йилларида (ҳали жаҳон харитасида Исроил давлати бўлмаган пайтда) маҳаллий Дамашқ зотли сигирларни Голландиядан келтирилган Гольштейн зотли буқалар билан чатиштиришдан бошланган. Узоқ йиллар давомида олиб борилган наслчилик ишлари натижасида ҳозирги юқори маҳсулдор сут йўналишидаги Исроил-Гольштейн қора-ола сигир зоти вужудга келган.

Дастлабки қарашда Исроилда соғин сигирлар сони кўп эмасдек туюлиши мумкин, аммо статистикага эътибор берсангиз, уларнинг ҳар биридан йил давомида ўртача 11,8-12 тоннадан сут соғиб олинади. Яъни бир бош сигир ҳар куни 39-40 литр миқдорида ёғлилик даражаси 3,5 фоизга тенг сут беради. Яна бир бор такрорлайман: бу ўртача кўрсаткичдир, чунки биз ўқув курси давомида кибуцци ва машавлардаги фермаларда кўрган "рекордчи сигирлар"дан айримлари бир кунда ҳатто 90-95 литрдан ҳам сут берар экан.

Дарвоқе, Исроилда аҳоли томонидан якка ҳолда, хонадон шароитида қорамол боқиш деярли учрамайди. Чорва моллари асосан "кибуцци" (шўролар давридаги собиқ "колхоз"лар тизимига ўхшаш тузилмалар) ва "машав" (оилавий фермерларнинг ўзаро бирлашувига асосланган тузилмалар) деб аталувчи қишлоқ хўжалик корхоналарида боқилади. Кибуццидаги фермаларда 1500 бошгача, машавлардагида эса 300 бошгача қорамол парваришланади.

"МОЛНИНГ ҲАТТО ҚАДАМ БОСИШИ ҲАМ КОМПЬЮТЕРДА АКС ЭТАДИ..."

Исроилда сут йўналишидаги чорвачилик ниманинг ҳисобидан бу қадар тараққий этиб, жаҳон бўйича олдинги ўринларга чиқиб олган? Ўқув курсимиз уч ҳафта давом этган бўлса, 21 кун мобайнида айнан шу саволга жавоб изладим. Ва ўзим учун исроиллик чорвадорлар тажрибасининг учта асосий омилини кашф этдим.

Биринчиси – ушбу мамлакатда марказлашган ҳолда чорвани ҳисобга олиш бўйича компьютерлаштирилган китоб юритилади. Бу китобга бутун Исроилда мавжуд чорва молларининг 90 фоизи ҳақида батафсил маълумотлар, яъни ҳар бир сигир ёки буқанинг насли, ёши, маҳсулдорлиги, соғлиги тўғрисидаги қайдлар киритилган. Ушбу ўзига хос маълумотлар базаси асосида чорва молларига баҳо берилади, уларни қачон уруғлантириш, қай тартибда даволаш, қандай озиқлантириш ҳақида қарорлар қабул қилинади, қолаверса, наслини давом эттириш мақсадга мувофиқлиги кўриб чиқилади.

Иккинчи омил – чорвачиликка ихтисослашган хўжаликларда қорамоллар наслининг генетик яхшиланиши сунъий уруғлантириш марказлари билан ҳамкорликда амалга оширилади. Яъни барча урғочи молларнинг оёғида тасма боғланган бўлиб, қадам босиши компьютерда акс этади. Натижада сигир ёки ғунажиннинг куюкка келгани компьютер орқали маълум бўлиб, шу асосда сунъий уруғлантириш марказидан мутахассис чақирилади. Келган ассимилятор молни текширади. Сўнг унинг шахсий картасидаги маълумотларга қараб, қайси буқа линиясидан уруғлантириш кераклигини аниқлайди. Сунъий уруғлантириш давомида буқа линияларининг бир-бирига алмашиб кетишига йўл қўйилмайди.

Сунъий уруғ мамлакатнинг ўзида мавжуд сунъий уруғлантириш ассоциациялари – "Сион" ва "Хашерут" деб номланган ташкилотларда тайёрланади. Сунъий уруғлантириш учун буқалар линияси яратишда мамлакатдаги ва четдан келтирилган энг маҳсулдор моллардан туғилган эркак бузоқлар танлаб олинади. Бу бузоқлар сунъий уруғлантириш ассоциациялари томонидан олиб кетилиб парваришланади. Парваришлаш давомида уларнинг генетик хусусиятлари ўрганилади ва энг яхшилари уруғлик буқа учун сараланади. Сараланган буқалардан туғилган урғочи молларнинг маҳсулдорлиги ва бошқа хусусиятлари учун уруғ олиниб, махсус музлатгич идишларда сақланади.

"ОЗУҚАЛАР ФАҚАТ ҚУРУҚ ҲОЛДА БЕРИЛАДИ"

Исроилда ҳам ўзимиздаги каби "сигирнинг сути тилида" деган қоидага амал қилиниб, чорва озуқасини тайёрлашга алоҳида эътибор қаратилади ва буни шубҳасиз, соҳадаги тараққиётнинг учинчи омили, деб ҳисоблаш мумкиндир. Лекин шуниси эътиборлики чорва молларига сенаж, силос, концентрат ем ва микроэлементлар қўшиб аралаштирилган озуқалар фақатгина қуруқ ҳолда берилади. Шунинг учун барча чорва моллари бир хил кўринишдаги юқори семизликда бўларкан. Биз – ўзбекистонлик ўқув курси тингловчилари шу гапларни эшитиб жуда ҳайрон қолдикки, молларга йил давомида бирор марта ҳам ҳўл ҳолда кўк масса берилмас экан.

Айрим чорвачилик корхоналари сенаж ва силос қилиш учун ўзларига ижарага берилган ерда қишлоқ хўжалиги экинларини аралаш ҳолда экиб, озуқани мустақил равишда тайёрлашади. Айрим чорвачилик корхоналарига эса ер ажратилмаган. Шунинг учун мамлакатда озуқа тайёрлаш марказлари фаолият кўрсатиб, чорва молларининг аксариятини айнан мана шундай марказлар керакли озуқа билан таъминлайди.

Озуқа тайёрлаш марказлари мамлакатдаги заводлар ва қишлоқ хўжалиги корхоналаридан керакли маҳсулотларни шартнома асосида олади. Бу маҳсулотлар жумласига силос ва сенаж қилиш учун керакли экинлар, буғдой сомони, туганакли ва илдиз мевалар, дон, ёғ, шакар, пиво, сутни қайта ишлаш натижасида чиққан чиқинди ва концентрат емлар, ҳайвон ва ўсимлик ёғлари киради. Шунингдек, суяклардан тайёрланган ун, кальций, фосфор ва ҳатто ҳар хил минералларга бой бўлганлиги учун парранда гўнгларидан ҳам фойдаланилади.

Озуқа тайёрлаш марказлари чорвадорлар талабига асосан ўз вақтида керакли қувватдаги озуқани тайёрлаб беради. Озуқа тайёрлашда чорва моллари турига қараб, яъни соғин сигирлар учун алоҳида, бўрдоқига боқиладиган моллар ёки парваришдаги бузоқлар учун алоҳида илмий асосланган озуқа рационлари бўлиб, ушбу "рецепт"ларга қаттиқ амал қилинади.

"ЖОНИВОРЛАР ИССИҚДАН ҚИЙНАЛМАСЛИГИ УЧУН..."

Исроилда молхоналар ўзига хос услубда қуриларкан. Мамлакатда қиш қаттиқ бўлмагани учун у ерда ёпиқ оғилхоналар умуман йўқ, моллар турадиган жой катта айвондан иборат. Бу айвонларнинг баландлиги 7 метрга етиб, ҳаво алмашилуви жуда яхши бўлади. Ёзда иссиқ 40 даражагача кўтарилганда фермаларда катта вентиляторлар тинмай шамол бериб туради. Махсус мослама душлар орқали сув туман ҳолатида молларга пуркалиб, молхона ҳарорати ўртача 30 даража атрофида сақланади. Натижада чорва моллари иссиқдан қийналмай, ўз маҳсулдорлигини кўпайтиради. Шу тариқа молларни иссиқдан сақлаш учун қилинган ишлар самараси сутчиликдан келадиган фойданинг 20 фоизини ташкил қилади.

Ҳамма молхоналарда мол бош сонига қараб сут соғиш заллари мавжуд. Бу залларнинг ҳаммаси автоматлашган бўлиб, барчасига бир нафар оператор хизмат кўрсатади. Айрим илғор фермаларда эса бу иш операторсиз, яъни компьютер орқали бажарилади. Соғиладиган молларнинг бўйнига тасма боғланган бўлиб, у орқали сигирнинг бир кунда қанча сут бериши компьютерга жўнатилади ва махсус дастурда қайд қилинади.

Исроилдаги барча чорвачилик фермалари энг сўнгги русумдаги асбоб-ускуналар билан жиҳозланган бўлиб, асосий ишлар техника томонидан бажарилади. Минглаб чорва моллари сақланадиган кўплаб катта фермаларга борган бўлсак-да, бирортасида ҳам 5-6 нафардан ортиқ киши ишлаганини кўрмадик.

"ХОМАШЁ МИҚДОРИ ЭМАС, СИФАТИГА ҚАРАБ..."

Ўқув курси давомида сутни қайта ишлашга ихтисослашган кўплаб заводларни бориб кўрдик. Масалан, "THYBA" компаниясига қарашли йирик корхонада бўлиб, бир кеча-кундузда 240 тоннагача сутни қайта ишлайдиган технологик линия билан танишдик. Шунингдек, фермалар қошида қурилган кичик сутни қайта ишлаш цехларини кўздан кечириб, у ерда ҳам сут маҳсулотларини чиройли қилиб қадоқлашга алоҳида эътибор қаратилаётганига амин бўлдик.

Заводга олиб келинган сут алоҳида мустақил фаолият юритадиган лабораторияларда таҳлил қилиниб, шунда асосан сутдаги ёғ ва оқсил миқдори аниқланади. Хомашё нархи шунга қараб белгиланади. Бундай шароитда маҳсулот етказиб берувчи фермалар ўртасида сутнинг миқдори бўйича эмас, балки сифати бўйича рақобат кучайиб боради.

Умуман олганда эса Исроилда сут ишлаб чиқариш миқдори давлат томонидан назорат қилиниб, ушбу маҳсулотни ортиқча ишлаб чиқармаслик учун квота белгилангани сабабли фермерлар сутнинг сифатига алоҳида эътибор қаратишади.

Махсус ўқув доирасида сут заводлари учун асбоб-ускуналар ишлаб чиқарадиган "ARBEL" фирмасида ҳам бўлиб, турли қувватдаги технологик линияларни тайёрлаб, ўрнатиб ва ишлатиб беришни ўз зиммасига оладиган бу компания раҳбарияти билан ният баённомаси туздик. Демак яқин келажакда – сутни қайта ишлаш бизнесини йўлга қўйишимиз ва лойиҳани молиялаштириш манбалари аниқ бўлганидан кейин мазкур компанияга мурожаат қилиб, исталган қувватдаги асбоб-ускуналар ва технологияларга буюртмалар беришимиз мумкин бўлади.

Сафар давомида эътиборимизни жалб қилган яна бир жиҳат шундан иборатки, чорвачилик фермаларидан чиққан гўнг канализация орқали ферма яқинида қурилган биогаз ишлаб чиқариш заводларига етказиб берилади. У ерда ишлаб чиқарилган биогаз ёрдамида эса генераторлар ишлатилади ва электр энергияси ҳосил қилинади. Завод чиқиндилари эса мутлақо зарарсиз ва ҳидсиз ўғит сифатида фермерларга сотилади. Ҳам атроф-муҳитни ҳимоялаш, ҳам энергияни тежаш нуқтаи назаридан катта фойда келтирадиган бу технологиялар, билишимча, ҳозир ўзимизда ҳам жорий қилинаяпти. Умуман олганда, Исроилда чорвачилик жабҳасида амалга оширилган ишлар ва бугун юртимизда шу соҳани ривожлантириш учун ҳаётга татбиқ этилаётган чора-тадбирлар ўртасида кўпгина ўхшашликлар бор. Шундай экан, яқин келажакда ўзбекистонлик чорвадорлар ҳам жаҳондаги етакчи ўринларга кўтарилиши ҳеч гап эмас.

Шу ўринда таъкидлаш жоизки, исроиллик чорвадорлар сирларидан бохабар бўлиб қайтган китоблик фермер хорижий тажрибани эътироф этиш билан бир қаторда уни ҳудудда ҳаётга татбиқ қилиш устида ҳам иш олиб бораяпти. Қорамоллар бош сони 160 бошга етган "Заковат" фермер хўжалигида яқинда озуқа рациони ўзгартирилиб, янги айвонлар қурилгани ва БМТ ТДнинг "Ҳудудларни комплекс ривожлантириш" лойиҳаси ёрдамида сунъий уруғлантириш марказини ташкил этиш режаси ишлаб чиқилаётгани бу борадаги саъй-ҳаракатлар фаоллашганидан далолатдир.

Ботир ТЕМИРОВ, "Qashqadaryo" мухбири.

Самарадорлик ва бесамарлик ҳақида мақоллар

agent007 — Thu, 05 Jun 2014 05:10:35 GMT

Самарадорлик ва бесамарлик ҳақида мақоллар

Амали йўқ сўфидан,
Тухуми йўқ товуқ яхши.

Арпанинг дони бўлгунча,
Буғдойнинг сомони бўл.

Баракаҳ қўлнинг сўйган чумчуғи ҳам қўй бўлади.

Бахмал кийдим — эгнимда йўқ,
Палов едим — оғзимда йўқ.

Бефойда кундадан ўтин яхши.

Бўрдоқи ейман десанг,
Қизингни қассобга бер.

Гап билан ваъда берма,
Иш билан ваъда бер.

Гап билан ош пишмас.

Дарахт ўсиб қуш қўнар.

Дарахтнинг сояси тагига тушмас.

Етмиш юлдуз ярим ойга татимас.

Жойи бор, йўлаги йўқ,
Палахмони бор, ғўлаги йўқ.

Иссиқ овқат — танга роҳат.

Иссиқ суяк синдирмас,
Совуқ жонни тиндирмас.

Ишлаганда қулдай ишла,
Отланганда бекдай отлан.

Ишлаганинг — уйингга,
Ўрганганинг — ўзингга.

Йироқдаги сув билан сувсоқлик қонмас.

Йироқдаги қуйруқдан,
Яқиндаги ўпка яхши.

Йиғлаган билан ўлик тирилмас,
Ямаган билан чирик тикилмас.

Кириб чиқма, билиб чиқ.

Куйгандан кул чиқар.

Куйдирса ҳам, кун яхши.

Кулол мўндида сув ичар.

Кулолнинг ичишга косаси йўқ.

Кулолнинг кулфатин кўр,
Тутгани сопол товоқ.

Кўнгил кирин айтса кетар,
Кўйлак кирин ювса кетар.

Кўп гапиргандан кўп иш кутма.

Кўп отган билан мерган бўлмас,
Кўп айтган билан чечан бўлмас.

Кўрган кўп билар,
Ўқиган — оз.

Маъроқи сигир сут бермас.

Мевали дарахт кўп калтак ейди.

Мевали дарахтга ҳамма қарайди.

Мевали дарахтга ҳар ким ҳам кесак отар.

Мевали дарахтнинг шохи хам.

Милк сўрган билан қорин тўймас.

Минг қайғу бир иш битирмас.

Мингта ҳап-ҳапдан,
Битта чоп-чоп яхши.

Мол йўқолса, эгаси сабаб.

Молинг бўлса зотли,
Рўзғоринг ҳам тотли.

Муздан ойна бўлмас,
Симобдан — кўз.

«Нимани ўқидинг?» деб сўрама,
«Нимани билдинг?» деб сўра.

Нон емаснинг ишига боқ.

Оёқда бўлгандан оғизда бўлган яхши.

Ола чиқди — бало чиқди.

Ола эккан оз олар,
Роса эккан соз олар.

Олма сабоғидан ортиқ бўлмас.

Олмаган қушдан ола бўйин сичқон яхши.

Олтин чиққан жойни одам бўйи қази.

Она ақли — қиз ақли,
Ота сўзи — ақл кўзи.

Ориқ ҳўкизда ёғ йўқ,
Сўяман десанг, пичоқ йўқ.

Осмон тўла фаришта,
Ҳар қайсиси бир ишда.

От бойловда семирар,
Қўй — яйловда.

От яхшиси — ёвмут,
Тўн яхшиси — мовут.

Отамнинг унуми бор,
Онамнинг — тиними.

Отнинг зўри қия ошганда билинар.

Оч молим — тўқ молим,
Тўқ молим — йўқ молим.

Раҳбар нопок бўлса, ишда унум йўқ.

Тегиб турса — «мўҳ-мўҳ»,
Тегмай қолса — «ҳўк-ҳўк».

Тер тўкиб меҳнат қилсанг, ердан зар унар.

Тер тўкиб сочсанг уруғ,
Ер сени қўймас қуруқ.

Тер тўкканга — беш ёнғоқ,
Тўкмаганга — пуч ёнғоқ.

Тер тўкканга ер битар.
Тер тўкканга — ер тўкар.

Тер тўкмаган эр эмас,
Қўл тегмаган ер эмас.

Тер тўксанг, дон тўкасан,
Дон тўксанг, нон тўкасан.
Тер тўксанг, дур оласан.

Туғмас товуқ кўп қақиллар.

Туққанинг ярамайди, тукканинг ярайди.

Тўртта шап-шапдан,
Битта ҳап-ҳап яхши.

Унумли меҳнат — катта даромад.

Унумсиз ишга уринма,
Кўпдан қолиб суринма.

Шойи билан кимхоб кийдим, эгнимда йўқ,
Қази билан қарта едим, қорнимда йўқ.

Эрда гина бўлмайди,
Ерда хина бўлмайди.

Эрта ўнгмаган кеч ўнгмас,
Кеч ўнгмаган ҳеч ўнгмас.

Эт — этга, шўрва — бетга.

Эчки бўлсин, така бўлсин, сути бўлсин.

Ўлмаган қуи олтин косада сув ичар.

Ўғирлик морнинг баракаси бўлмас.

Қаринг бор — бараканг бор.

Қочган қутулмас, қувган етолмас.

Қоҳати елин сутли бўлар.

Қуруқ сўз қулоққа ёқмас.

Қуруқ товоққа фотиҳа юқмас.

Қуруқ қошиқ оғиз йиртар.

Қутли қўноқ келса, қўй эгиз туғар,
Қутсиз қўноқ келса, қўйга қашқир чопар.

Қўнишига қарама, унишига қара.

Ғайрати бор кишининг
Унуми бор ишининг.

Ҳайдан келган ҳувга кетар,
Ёмғирдан келган сувга кетар.

Ҳар юмушнинг фаш бор,
Ҳар бир ишнинг асли бор.

Ҳаракат, ҳаракатда баракат.

Ҳаром молнинг баракаси йўқ.

Ҳаром қўл аралашса,
Ҳалол қўлдан қут кетар.

Ҳаром қўл бор жойда барака бўлмас.
Ҳечдан кўра кеч яхши.

АБУЛФАЙЗ БАРОТОВДАН ҲАЁТИЙ ҲИКОЯТЛАР

agent007 — Thu, 05 Jun 2014 05:08:53 GMT

АБУЛФАЙЗ БАРОТОВДАН ҲАЁТИЙ ҲИКОЯТЛАР

Posted on mars 31, 2013 by admin under Ватандаги ижодкорлар

ТУРФА ҲАНГОМАЛАР

ЧИЛАНГАР ВОВКА ҚАНДАЙ ҚИЛИБ СИГИРЛИ БЎЛГАНИ ҲАҚИДА

Ўзбекчани сувдек ичадиган Жиззахлик Володяни дўстлари,таниш-билишлари ёшликдаги исми билан Вовка деб чақиришади. Вовка станогингда менга фалон нарсани ясаб берсангчи,Вовка сенга бир илтимосим бор эди…..У эса илтимосларни сираям рад этмайди.Шунинг учун барча уни ҳурмат қилади.
Ана шу Вовканинг чорвачиликка ишқи тушиб қолди.”Чилангарлик касби билан кун ўтказиш тобора қийин бўлаяпти?”-деб ўйлади у.-Яхшиси мол,қўй сотиб олиб бўрдоқига боқаман,бойиб кетишим аниқ.
Кўнглидаги гапини дўсти Гришага айтди.Дарроз Гриша дўстининг гапларига бироз қулоқ солиб турди-да, сўнгра насиҳатомуз деди:
-Иккита тана билан қўчқорча сотиб оламан деяпсанми? Сен Вовка сигир билан туянинг фарқига бормайсан-у… Қулоқ сол. Тана икки хил бўлади. Урғочиси ва эркаги.Қўчқорча деганинг танадан кичикроқ ҳайвон. Олаётганингда уларнинг тагига ва шохига назар сол. Бўрдоқи бўладиганларнинг ҳалиги сабили белида бўлади.
Дўстидан яхшилаб сабоқ олган Вовка Жиззах шахрининг Саройлик маҳалласидаги бозорга йўл олди. Даллолларни ишга солиб иккита эркак тана ҳарид қилди. Аввал уларнинг шохига, кейин эса энкайиб тагига разм солди. Лекин таналарнинг бел қисмида нима бўлишига ақли етмади. Навбат қўчқорчага етганида ўйланиб қолди. ”Уни ўзим сотиб олсам-чи. Хеч қанақанги қийин жойи йўқ экан. Даллолга берадиган пулимга пиво ичаман.”
Вовка таналарни даллоллардан бирига ушлаб туришини илтимос қилди-да, бозор оралаб кетди. Бир чол урғочи бузоқчани ушлаб турарди. Қараса, бузоқча танадан анча кичик . ”Қўчқорчаси шу бўлса керак?”-деб ўйлаган Вовка:
-Хой бобой! Қўчқорча неча сўм бўлди?- деди юзига жиддийлик бағишлаб.Чолнинг аччиғи чиқди. Бу одам мени калака қилаяпти деб ўйлади. Бузоқчанинг нархини икки баробар қилиб айтиб юборди.Чолга пул жуда зарур бўлиб қолганлиги сабабли, биронта ҳаридор бузоқчани сигир қилиб боқиб олиш учун сотиб олар, деб бозорга олиб чиққан эди. Қараса, манави ҳазилкаш эси паст ўрис чиндан ҳам у айтган пулни бераяпти. Негадир бузоқчанинг тагига ва шоҳига қарийди яна.
Бозордан қайтган Вовка машинадан таналарни туширар экан, унга ёрдамлашаётган Гриша :
-Қўчқор сотиб олмадингми?-деб сўради.
-Кўз борми сенда ўзи?- деди Вовка.-Ушлаб турганинг қўчқорчаку…
Гришанинг аччиғи чиқиб кетди.
-Қанақасига бу қўчқорча бўлсин. Урғочи бузоқ-ку, бу. Сен аҳмоққа олаётганда тагига қара демабмидим.
-Сен айтгандай уларнинг тагига ҳам шоҳига ҳам қарадим. Тагида нима бўлиши керак эди ўзи?
-Бало бўлиши керак эди?- Жиғибийрони чиқди Гришанинг.эркагининг чоптирадигани белида бўлади, деб сенга яхшилаб тушунтирган эдим-ку. Қарагин, бунинг думбачаси ҳам йўқ. Боқавер энди, сигир бўлади, сутини ичиб юрасан.
Орадан бир неча йил ўтиб бузоқча сигир бўлди. Бола туғиб берди. Вовка бу воқеани ҳар гал эслаганида саройлик чолдан ранжигандек бўлар, сигир сутини мазза қилиб ичаётган болаларини кўрганида эса чолга раҳматлар ҳам айтиб қўярди.

****

Бу сирли дунё.

ПАРИЛАР ТАШРИФИ

Қувондиқ Ёқубов Самарқанд вилояти Булунғур туманининг “Қирқ Аҳмад” фуқаролар йиғини ҳудудида яшайди. У билан Зарбдор туман Бўстон шахарчасида яшайдиган укаси Рахмонқул Ёқубовнинг уйига меҳмонга келганида танишиб қолганмиз.У бошидан ўтган ушбу воқеани гапириб берганди.
Кутилмаганда бедаво дардга чалиниб, бормаган табибим, учрашмаган шифокорим, ётмаган касалхонам қолмади. Табиб-у шифокорлардан биронтаси касалимни аниқлай олмадилар. Турли хил ташҳислар қўяр, муолажа қилишар лекин мен шифо топмасдим.
Кундан кунга қовжираб сўлиб борардим. Тузалиб яшаб кетишдан умидини узган шифокорлар уйимга жавоб беришди. Тақдирга тан берганман. Ростини айтсам бу дунёда ўз ўлимингни кутиб яшашдан оғир азоб бўлмаса экан. Кечалари ётган ўрнимдан қайта турмай шу алфозда ўлиб қолмай деб букчайиб ўтирганимча болишни қучоқлаб ухлашга ҳаракат қилардим. Буни уйқу дейиш қийин,салгина пинакка кетаман,ҳолос.
Ғалати касаллик. Вужудимда менга азоб берадиган оғриқ дегани мутлақо йўқ. Мутлақо овқатдан қолганман, томоғимдан сув ҳам ўтмайди. Хотиним шўрлик ҳар куни эртадан кечгача ,”жон дадаси бир қошиққина сут ичинг, қувват бўлади”,-деб ёлворгани ёлворган.Унга бошимни чайқаганимча жимгина рад жавобини бераман.Секингина оғиб бораётган умрим кунлари-ю тунлари шу зайилда ўтар, тақдиримга тан берганимча бамайлихотир ўз ўлимимни кутар эдим.
Ана шундай кунларнинг бирида ярим кечаси чироқ ёнмасада, уй бирдан ёришиб, эшик овозсиз очилди-да, хонам рўмол ўраган аёллар билан тўлди.
Улар 25-30 нафар эди. Бўйинлари аралаш қошларигача бостириб рўмол ўраб олган, кўйлаклари енгидан фақат қўлларининг панжаларигина кўриниб турган бу аёлларнинг бари беқиёс даражада гўзал эдилар. Ёнимда эса гўзал ёш бир қиз ўтирарди.У дона-дона қилиб шундай деди:
-Бизлар сизни олиб кетгани келдик.У томонда (афтидан нариги дунёни айтди) роҳат-фароғатда яшайсиз.Фақат рози бўлсангиз бас.
Беихтиёр тилга кирдим:
-Қизим, хали бу дунёда менинг қиладиган ишларим кўп.Ўғлимни уйлантиришим, қизимни узатишим керак.Менсиз хотинимга қийин бўлади.
Шундай деб йиғлаб юбордим. Қиз жимгина менга қараб турди-да,:бизлар яна келамиз!”-деб жойидан турди.Эшик яна сассиз очилди.Улар ҳудди нурдек қуйилиб чиқиб кетишди.Ўзимга келдим. Қоп қоронғу уйда ҳамон букчайиб ўтирибман. Ёнимдаги болаларим, нарироқда ётган хотиним деразадан тушиб турган хира нур ёруғида зўрға кўзга ташланарди.
Бу қандай синоат бўлди? Мижжа қоқмай тонг оттирдим. Кўнгилларига ғулғула тушмасин деб бу воқеа ҳақида уйдагиларга лом- мим деб оғиз очмадим.
Уч кундан кейин ярим тунда улар яна келишди. Уй ҳар доимгидек ёп-ёруғ эди. Йигирма бештами-ўттизтами аёллар тизилишиб жимгина ўтирибди. Бўйинларида ҳам, рўмоларининг учларида ҳам сон саноқсиз турли хил тақинчоқлар.
Яна ўша гўзал қиз дона-дона қилиб деди:
-Бир қарорга келдингизми? Бу азоб уқубатлардан бир йўла қутилганингиз тузук эмасми? У ёқдаги ҳаёт бу ердагига қараганда қанчалик яхши эканлигини бир тасаввур қилсангизчи?!
Яна йиғладим. Бу дунёни ташлаб кета олмаслигимни, фарзандларим холи нима кечишлигини айтиб унга ёлвордим. Қиз яна бирозгина индамай турди-да, кейин,”биз яна бир марта келамиз”-деб жойидан турди.
Яна қоронғулик қарида қолдим. Аёлим, фарзандларим бемалол пишиллаб ухлаб ётишипти.Бўлган воқеа ҳақида яна сукут сақладим.
Аёллар жума куни ташриф буюришди.Бу гал қиз гапни калта қилди:
-Бас,етар энди,кетишга тайёрланинг,энди баҳоналарингиз ўтмайди.Сизни олиб кетамиз.
Кўзларимдан дувуллаб ёш оқа бошлади.Қўлларимни кўтариб беихтиёр яратган эгамга ҳитоб қилдим:
-Э,парвардигорим! Наҳотки мен сенга шунчалар керак бўлиб қолган бўлсам. Шўрлик банданга яна озроқ умр берсанг бўлмасмиди. Бу дунёдаги ишларимни битириб, ўзим ҳузуринга шоду- ҳуррамлик билан борар эдим-ку. О, қодир худойим! Мурувватингни дариғ тутма, илтижоларимни қабул эт.
Кўзларимдан ёшим ҳамон шашқатор бўлиб оқар, бошимни эгиб олганман. Қизнинг овози эшитилди:
Ўзингиз биласиз! Зоримиз бор-у, зўримиз йўқ. Бизлар энди бошқа келмаймиз. Яхши қолинг.
Эрталаб тетик холда кўзимни очдим. Иштаҳам очилган. Хотинимни чақирдим.
-Хотин, сут борми, бўлса опке, ичгим келаяпти.
Қувонганидан довдираб қолган хотиним косадаги сутни қўллари қалтираб дастурхонга қўя олмас, бир оғиз гап гапира олмай нуқул йиғларди.
Йигирма кун деганида бутунлай соғайиб кетдим. Шифокорлар ҳайрон бўлганларидан фақат елкаларини қисишади, холос. Билдимки, яратгандан астойдил сўрасанг, айтганингни берар экан. Тузалганимдан сўнг менинг ўлимимга атаб қўйилган қўйлардан биттасини сўйиб худо йўлига худойи қилиб юбордик.

****

ҚОПДАГИ ”БАНДИТ”

(Хушёрлик)

Кутилмаганда ишхонамга қўшни қиз ховлиқиб кириб келдида сизни хотинлар чақиришаяпти,деди.Чиқсам,қўшни “дом” олдида бир тўда хотинлар иккинчи қаватда яшовчи Толибнинг балконига қараб чувиллашиб туришибди.Шунда аёллардан бири-идорамиз жойлашган “дом”нинг иккинчи қаватида яшовчи Замира югуриб келди.
-Тез милицсия чақиринг,раис бува,-деди у ховлиқиб.-Табибнинг уйида бандит бор.
Бандит? Қанақа бандит?
-Қанақа бўларди,бандит-да! Бир барзанги-ей.қуроли ҳам бўлиши керак.Тез бўла қолмайсизми.Ҳаммамиз қирилиб кетамиз ҳозир.
Хушим бошимда учди. Ишхонамга отилиб кириб телефонга ташландим.
-Алло,алло! Бу участка нозирининг хонасими? Мен маҳалла қўмитасининг раисиман.Ким бу? Посбон.Нозир борми? Туманга кетган.
Оббо,бу ёғи нима бўлади энди. Посбоннинг бандитга бас кела олмаслиги аниқ. Шунинг учун туманга қўнғироқ қила кетдим. Комутаторни сира олиб бўлмайди.Ярим соатча овора бўлдим,фойдаси йўқ..
Хотинлар тобора кўпайишиб, ҳамон чувиллашиб,бақиришиб туришибди. Иш куни бўлганлиги учунми, ҳудди ер ютгандек эркак зоти кўринмайди. Кўчага югуриб чиқдим. Одам излай кетдим. Зафарнинг ошхонаси ёнида қаққайиб Илҳом турибди.Юрак катта унда. Воқеани айтдим.
-Бандитми,каллакесарми,бизга фарқи йўқ,- деди форишча талаффузда.-Ҳозир бориб уни “довондан эндириб юборамиз…”
Тўрт-беш киши бўлиб етиб келдик.Қарасам қиёматни қойим қилиб турган аёллардан биронтаси йўқ. Аввалига ҳайрон бўлдим. Кейин жаҳлим чиққанидан хайқириб юборганимни билмай қолдим.
-Ҳой қаердасанлар?! Қани, топиб беринглар ўша бандитни. Мана Илҳомни олиб келдим.
Эркакларга қўшиб аёлларни ҳам ер ютгандек жимжитлик. Биронтаси кўринмайди. Кейин воқеа ойдинлашди.Толиб бир қоп маккажўхорини ваннага қўйиб, хотинига айтмай эшикни ёпиб кетган экан. Қоп қийшайиб эшикка тиралиб қолибди.Балконда ҳамир қориб ўтирган хотини ваннахонанинг эшигини очмоқчи бўлса,очилмасмиш. Ҳуддди биров орқасидан итариб тургандек туюлибди..Хотиннинг эси тескари бўлиб кетибди.
“Ваннахонага биров кириб олган?”-деб ўйлайди у.-Бандит бўлса керак. Томом бўлдим энди.Мени сўйиши аниқ. Кейин уйимга ўт қўяди. Аввал уйга ўт қўйиб,кейин сўяр балки. Телевизор ҳар куни “Огоҳ бўл,огоҳ бўл!”-деб бекорга қақшамаяпти-ку,аҳир.
Хотин балконгача судралиб борибди-да, дод солибди.бу бемани воқеа абимни анча тирик қилган бўлсада,одамлардан хушёрлик ортаётганидан қувондим.

****

ЁЗИЛМАГАН РЕПОРТАЖ ЁХУД ЭМИЛЬ ЗОЛЯ БЎЛОЛМАГАНИМ ХАҚИДА

(Бўлган воқеа)

Бу воқеанинг бўлганига кўп йиллар бўлди. Самарқанд вилояти “Ленин йўли” (хозирги “Зарафшон”) газетасида ишлардим. Кунлардан бир куни таниқли бир ёзувчининг буюк француз адиби Эмил Золя ҳақида хотираларини ўқиб қолдим. Эмиль Золя извош остида қолган одамнинг руҳий ҳолатини тасвирлаш учун ўзини извош остига ташлаган экан. Миямга ялт этиб бир фикр келди. Газетада ишлаётганимга анча бўлибди-ю, аммо ҳозиргача шов-шувли мақола ёза олганим йўқ. Лекин Эмил Золяга ўхшаб иккита қовурғадан ажралиш бизга тўғри келмайди.
Бундай ўйлаб кўрсам менда ҳам имконият борга ўхшайди. Хушёрхонадан репортаж ёзсамчи.Тўғри, хушёрхонага тушганлар ҳақида мақолалар ёзилмоқда. Лекин меники бошқачароқ бўлади. Мен ҳақиқий жонли репортаж ёзаман. Шундай фикр билан хушёрхонага равона бўлдим. Бошлиғига учрашдим. Майор унвонига эга бўлган ғулабир одам таклифимни эшитиб қувониб кетди.
-Маст-аласт бўлиб юрадиганлар жамиятимизга доғ туширмоқда,- деди у гулдираб.- Уларни аёвсиз фош қилишимиз керак, лекин қандоқ бўларкин, сизни мастларнинг ичига қўйсам. ҳар хил одамлар бор, сиз соғ улар маст бўлса.
-Бу ёғидан хотиржам бўлинг,- дедим илгаридан калламда “пишириб”келган режамни ўйлаб. Мен ҳам ичиб маст бўламан, фақат чора кўрмайсизлар.
Майор рози бўлди. Мен хушёрхонанинг шундоқ биқинида-регистонда жойлашган қахвахонада маст бўлиб хушёрхонага келишга тап -тайёр бўлиб турадиган, машина келиб олиб кетадиган бўлди.
Ресторанга кириб коняк билан ароқни аралаштириб туширган эдим, бир зумда кайфим тарақ бўлиб кетди.Бундан кейинги воқеалар худди кинолардагидек тезлашди. Кўнгил тўқ, плашимни судраб одамлар гавжум жойларда уларнинг оромини бузиб гандираклаб юрибман. Улар мендан балодан қочгандек қочишади. Биронтаси тартибга чақирай демайди. Шунда билдим мастнинг нақадар даҳшат бўлишини. Халиям хотинларимизга балли, барига чидашади.
Сандироқлаб анча юрдим. Мени олиб кетгани машина келавермаганидан кейин силлам қуриб, қулайроқ бир жойни топиб ухлаб қолибман.Ғира шира қоронғуликда иккита миршаб қўлтиғимдан ушлаб машинага чиқараётганида ўзимга келдим. Кўзимни зўрға очиб ғулдирадим:”нихоят кепсизлар-да, рахмат, нега кечикдинглар…”
Улардан биттаси қаттиқ сўкиниб мени машина ичига итариб юборди. Кемадек чайқалиб кетаяпмиз. Машина ичида мендан бошқа беш олтита одам бор.Йўлда яна тўрт бештасини олиб чиқди. Ҳаммалари менга ўхшаб шалпайган, сулжайган. Биттаси нақ оёқларимиз остига қусиб юборди. Миршаблардан бири сўкиниб, мастни бурчакка қапиштирди.
Вой-бўй, бу хушёрхона деганлари циркнинг ўзи-я. Цирк ҳам гапми, жиннихона деяверинг. Ғала-ғовур, сўкинган ким, ёлворган ким. Стол устида қоғоз-ручка, капитан формасидаги киши мендан сўради:
-Исми-фамилиянгиз, иш жойингиз?…
Айтдим. У истехзо билан қараб қўйди. Бошим ғувуллаб ухлагим келаяпти. ”Ҳозир менга шароит яратиб берса керак. Майли мастларни холини бир синчиклаб кузатай. Ёзиш бўлса у ёғини боплаймиз.
-Қани, ечининг,- деб қолди бир вақт капитан.
-Нима дедингиз?
-Қани, гапни чўзманг, ечининг, вақт кетаяпти.
Ие,булар мени ким деб ўйлашаяпди. Энди ялнғоч бўлишим қолувди.
Юзимга жиддийлик бағишлаб, капитанга буйруқ бердим.
-Қани, майорни чақиринг , мен редакциянинг махсус топшириғи билан келганман.
Шундай дейишимни биламан,олдимда қаққайиб турган даванг одам “мана сенга майор, мана сенга редакция, махсус топшириқ”, -деб кийимларимга чанг солди.Бир лаҳзада уст-бошимни шилиб олди. Плашч ва кастюмимнинг тугмалари ҳар томонга потирлаб учиб кетди. Бўйним узилиб кетай деди. Битта шимда қолдим. Даванг яна хезланаётган эди, додлаб юбордим.
-Жон ака, шимимни ўзим ечаман.
Бир зумда қўйдай юввош бўлиб қолдим. Кайфимдан асар ҳам қолмади. Битта иштончада капитан олдида дилдираб турибман. Шу вақт учта миршаб баққуват бир арманни судраб кирди. Арман ниҳоятда маст, сўкинади юлқиниб уларнинг қўлидан чиқиб кетмоқчи бўлади.Мана даванг унга яқинлашди.Бир минутдан сўнг арман ҳам менинг аҳволимга тушди. Лекин ўжар арман экан, баттар сўкиниб, баттар тўполонни авжига чиқарди. Шунда даванг уни даст кўтардида, ванна тўла сувга тиқиб юборди. Жунжикиб кетдим, феврал ойида қақшаган сувда чўмилишни душманимга раво кўрмасдим.
Арман ҳам ювош тортиб қолди. Уст бошидан сув оқиб дилдираганича капитан олдида турибди. Хиқиллаб йиғлайди, нимадир деб ғулдирайди. Шу пайт даванг мени катта залга олиб кирди. Кравотлар қатор қилиб қўйилган. Ҳаммасида оқ чойшаб, йигирматами-ўттизтами кравотда йигирматами-ўттизтами ярим яланғоч одам, сўкингани қайси, кулгани қайси,жиннилик қилгани қайси…Биттаси тўполонни авжига чиқарган эди, даванг уни кравотга ётқизиб, қўлларини қайиш билан маҳкам боғлаб қўйди.
Сўкинишлар, кулгилар, ўдағайлашлар ниҳоят тинди.Ухлаб қолибмиз. Эрталаб кеча осмонга сапчиган одамларнинг аҳволини кўриб ҳайрон қолдим. Ҳаммаси ювош тортган, пушаймон егани қанча, ялтоқланиб миршабларга мўлтираб қарагани қанча.
Яна кечаги капитанга рўпара бўлдик.У нимадир ёзар экан менга:”ҳайф редакция”,-деб қўйди. Тушунтирай десам, қани тилим айланса. Кийимимни беришди. Нариги хонага чиқиб туринг дейишди. Айтгандай бу ерда бир кеча ётганимиз учун жарима ҳам тўладик. Кийиндим. Кийимларимда битта ҳам тугма йўқ, Қорним очилиб, майкам кўриниб турибди. Плашчимга ўралиб олдим.
Ўн бештача одамни усти ёпиқ машинага тиқишди. Кечагидан анча камайиб қолибмиз. Сувга шўнғиган арман ҳам кўринмайди. Шундан сўнг саёҳатимиз бошланди. Хушёрхонада тартиб шундай экан. Бу ерда тунаган ҳар бир кишини ишхонасига ёки уйига олиб бориб кўз-кўз қилар экан. Хушёрхонага тушганларнинг биттаси шаҳарнинг у томонидан яшаса, бошқаси бу томонида яшайди. Шанба куни бўлганлиги сабабли кўпгина ташкилотлар ишламайди. Шунинг учун кун бизларни уй- уйимизга олиб бориш билан ўтди. Кимнинг уйига яқинлашсак, ўша одам дор остига бораётгандек дағ-дағ титрайди. Ёлвориш, илтимосга қулоқ солиш қаёқда? Иккита миршаб унинг қўлтиғидан ушлаб диконглатиб уйига олиб кириб кетади. Ярим соатлардан кейин чиқишади. Ўша бечоранинг орқасидан хотини, болалари изиллашиб йиғлаган холда эргашади. Халиги одамни яна машинага чиқаришади.”тарбиявий соат”ни ўтаган бу шўрлик учун хали кўргиликлар тугаган эмас. Бундай “салб юришлар” тугаганидан кейин яна хушёрхонага қайтар эканмиз.Ўша ерда ичкиликнинг зарари ҳақида маъруза ўқишганидан кейингина кетишга жавоб берар эканлар.
Шаҳарни роса айланаяпмиз. Жин кўчалар-у, катта кўчаларга кириб хатто шаҳарнинг чекка-чеккасигача чиқиб кетаяпмиз. Очликдан силлам қуриб, хушимдан кетай деяпман. Бу миршабларга ҳозир нон-сув ҳақида оғиз очиб кўрчи. Бутун уруғ аймоғингни келишикки солиб сўкади, занғарлар.
Уйни, хотинимни, фарзандларимни ўйлаб баданимдан ўт чиқиб кетгандек бўлди. Бундан ортиқ шармандалик бўладими. Қайси гўрданам калламга жонли репортаж ёзиш фикри келиб қолди-я. Извош тагига ўзини ташлаган Эмиль Золянинг ҳам падарига минг лаънат. Эҳ майор, майор, мени роса чув туширдингиз-да.
Ниҳоят, кеч соат бешларда менга навбат келди. ”Тамом” деб ўйладим. Энди болаларим олдида ким деган одам бўлдим. Қўни-қўшнилар бор яна.
Шунда миршаблардан бири шеригига.”хушёрхонага кириб чиқайлик, бир гапни тайинлаш эсимдан чиқибди” ,- деб қолди. Қалбимда умид учқини ёнгандай бўлди. Бахтимга майор бўлсин-да.
Астойидил йиғласанг, сўқир кўздан ёш чиқар,- деган гапга энди ишондим. Майор ҳовлида бир икки миршаблар билан гаплашиб турарди. Нақ ўт ўчирадиган машинанинг сигналидай вой-войлаб юбордим.
-Ўртоқ майор, жон майор, мени қутқаринг!…
Ҳамма ҳангу – манг бўлиб қолди. Майор эса соқолим ўсган юзимга, тугмалари узилиб, тиришиб, дабдала бўлиб кетган кийим бошимга бир зум ажабсиниб қараб турди. Жон ҳолатда яна бақириб юбордим.
-Ўртоқ майор, бу менман, кеча келишган эдик-ку, репортаж ёзмоқчи эдим.
Майорнинг юзида ҳижолат излари намоён бўлди.
-Кечирасиз,- деди у.-Сизни бу ердагиларга тайинлаб кетиш бутунлай ёдимдан кўтарилибди. Ҳозир шу ҳақда гаплашиб турган эдик. Шундай деб, кабинетига олиб кирди. Ўтиришга таклиф қилиб, бир пиёла чой узатди.
-Хаточилик ўтибди,- деб яна кечирим сўради.-Тун қандай ўтди?
-Зўр ўтди,- дедим ғулдираб.- Ўртоқ майор, хушёрхонадагилар ҳужжатимни олиб қўйишди. Иш жойимга хабар беришар экан. Менга чора кўргандан кейингина ҳужжатимни қайтариб берамиз, дейишди.
Мана қаерда ишлашимни билдирувчи ҳужжат қўлимда. Энди уйга кетишим керак. Кеча чўнтагимда 50 сўмча пулим бор эди. Ароқ, коньяк ичдим. Бу ерда жарима тўладим. Яна мени тутиб келган жойдаги участка бўлимига ҳам 15 сўмча жарима тўлашга тўғри келди. Уйга кетишга ҳеч вақо қолмабди.
-Ўртоқ майор,- дедим уст-бошимни кўрсатиб. -Бу ҳолатда кўчада юриб бўлмайди. Уйга етиб олишимга ёрдам берсангиз. Лекин ёнига “милиция” деб ёзилган машина бизга тўғри келмайди. Бошқа машинада юборсангиз.
-Хўп, хайр ўртоқ журналист, жонли репортажингизни кутамиз,- деди мен билан хайрлашар экан майор. -Биргаликда маст-аластликнинг пайини бутунлай қирқишимиз керак. Бизларга ҳам осон эмас.
Уйга келиб бўлган воқеани тушунтирдим. Лекин репортаж ёзмадим. Майор муҳарримизга “бир журналистингиз зўр репортаж ёзаман деб келиб кетган эди”,- деб қўнғироқ ҳам қилибди. Муҳарриримиз Ахмаджон Мухторов хушёрхонага ким борган эди деб, бир икки марта суриштирди. Индамай қўяқолдим.
Шундан бери хушёрхона, миршабхона, арақхона деганининг ёнидан бир чақирим наридан ўтаман.

1979 йил.

****

Бир мухбир хаётидан лавха.

“Калласини узамиз, сўямиз…”

1983 йиллар эди.”Жиззахчўлқурилиш” худудий бошқармасининг кўп нусхали”Бўстон” газетасида ишлардим. Бир куни мухаррирдан топшириқ олдим. Вилоят ОБХССидан одам олиб, чўл хўжаликларида жойлашган бошқармага қарашли савдо дўконларида рейд ўтказишимиз керак экан.
Рейдни ҳам бошладик. Савдо дўконларида кўплаб камчиликлар, суистеъмолликларни фош қилдик. Бу хақда ёзилган фелетонларни мухаррирга топширдимда, мехнат таътилига чиқдим. Таътилидан қайтиб келсам, фелетонларим газетада босилибди. Лекин чора кўришда бошқачароқ йул танланган эди. Масалан, харидорлар хақига хиёнат қилган бир нечта дўкон мудирларининг “иши” судга эмас, балки улар ишлаётган ишчилар таъминоти бўлими эътиборига ҳавола қилинган эди. Бу ерда, “мана мен” деб таъмагирлик аломатлари сезилиб турарди. Мен фелетонларни машинкада қайта кўчирдим-да, далолатнома ўрнига газета босилган материалларни қўшиб.”Қишлоқ хақиқати” газетасига жўнатиб юбордим. Орадан кўп ўтмай, газетанинг биринчи бетида, ”Зарбдордаги ҳангомалар” сарлавхали танқидий мақолам эълон қилинди.
Мақола роса шов- шувга сабаб бўлди. ОБХСС инспектори билан мухарриримиз бу дунёга келганларига пушаймон бўлишди. Қўли эгри савдо ходимлари устидан эса суд бўлиб ўтди.
Энг қизиғи эса кейин бошланди. Бўстон шахарчасига кираверишда, ўнг томондаги ошхонада раҳматли Нушар Довуров деган ажойиб бир инсон пиво ва кабоб билан савдо қиларди. Катта сариқ пиво бочкасини бизлар хазиллашиб,”Нушарнинг сариқ сигири” деб атардик.
Бир куни ошхонага келсам,”сариқ сигирнинг “ ёнида қорачадан келган, норғул бир йигит тик тургани холда пиво ичаяпти. Олдида озроқ ичилган бир шиша арақ хам бор. Нушар унга:”мана бу акам редакцияда ишлайди, сухбатлашиб туринглар, хозир у-бу”олиб келаман,- деб, ошхонага кириб кетди. Норғул йигит елкаси оша менга қаради-да:
-Ароқ ичасизми, мехмон?- деб манзират қилди. Бошимни ирғаб розилик ишорасини қилдим.
У кичикроқ стаканни ароққа тўлатиб олдимга қўйди. Шу орада Нушар пиво, колбаса, нон олиб келиб қўйиб кетди.
Иккаламиз пиво билан арақни майдалаб олиб турибмиз.
-Редакцияда ишлайсизми?- деб сўраб қолди норғул йигит бир вақт.
-Ҳа, ишлайман.
Фалончи мухбирни (менинг номимни айтди) танийсизми?
Гап яқинида “Кишлоқ хақиқати” газетасида босилган танқидий мақолам ҳақида бораётганини сезиб,”ҳа танийман”,- деб жавоб бердим.
-Қандай одам ўзи у?!
-Қандай одам бўларди, яхши одам!
-Ана ўша яхши одамнинг яқинда калласи кетади. Сўямиз уни.
Капалагим учиб кетди.
-Йўғ-е?!
-Ҳа, кафанини хам бичиб қўйганмиз. Тоғамни шарманда қилди, у аблах.
Оббо, буёғи нима бўлди энди. Демак, манови галварс-каллакесар ишчилар таъминоти бошқармаси бошлиғининг жияни экан-да. Мен унинг тоғасининг номини фелетонда қистириб ўтганман. Норғул жиян шунақанги бефаросат эканки, исмимни хам сўрамай, мени оғзига келган гаплар билан ҳар хил келишикларга солиб сўкарди.
Гап орасида:”мен ишчилар таминоти бўлимида омбор мудири бўлиб ишлайман. Яхши одам экансиз, бориб туринг. Гўштнинг сара жойидан бераман”,-деб қўярди.
Гўштинг бошингдан қолсин.Демак менинг хақимда катта гап бўлган. Индамай турайинчи, нима бўларкан бу ёғи. Пиволарни симириб, арақни хам тугатдик. Галварс жиянга энди ақл кирди шекилли, менга қўлини чўзиб қолди.
-Қани энди бир танишиб қўяйлик,ака. Менинг исмим Икром.
Ўзимни танитдим.Биласизми, унинг ранги қумдек бўлиб, қалтираб кетди.
Бояги”хўрозлигидан”асар хам қолмади. Ахир,”сирни очиб” қўйдида. Оқибатини ўйлаяпти шекилли.
-Жон ака,мени кечиринг!- деб қолди жиян бир вақт.- Ўлиб қоппан, ҳазиллашган эдим.

Шундай деб ошхона томонга югургилаб қолди. Икки килоча гўшт, арақ ва майдай чуйда кўтариб келиб, овқатга унай кетса бўладими. Ҳар замонда “фақат кетиб қолманг, жон ака”, деб қўяди.”Айбини ювмоқчи”шекилли.Шу вақт хамкасбларим Неъмат Зайниддинов билан Рахматилла Хўжабековлар келиб қолишди.
Хуллас, улар хам”текин зиёфатдан” роса мазза қилишди. Норғул жиян ўтириш тугагунча, камида 20 марта кечирим сўради-ёв.
Эрталаб тағин калламни қидириб, овора бўлиб юрмасин деб, ишчилар таминоти бошқармаси бошлиғининг хузурига бордим.
Мен унинг олдида тик турибман. У бошини кўтара олмайди, тишлари нуқул тақиллайди.Уни бу “азобдан”ўринбосари қутқарди. Мени хонадан олиб чиқиб, кабинетига олиб кирди-да, воқеани тушунтирди.Танқидий мақола чора-тадбир белгилаш учун вилоят ижроқўмига юборилибди. Мен мақолада ишчилар таъминоти бошқармаси бошлиғини,”сиз савдо дўкон мудирларининг отасисиз, фарзандларингизга бундай қарасангиз бўлмайдими?”-деб шама қилиб ўтган эдим. Вилоят ижроқўми раиси “бундай ота бўлгунча ўлганинг яхши эмасми?,”деб, бошқарма бошлиғини сўкиб, мақолани тергов органларига хавола қилиб юборган экан.
Шарманда бўлган ишчилар таъминоти бошқармасининг бошлиғи бир ўтиришда аччиғидан юқоридаги гапларни гапирган. Ўтиришда эса албатта ҳовлиқма жиян ҳам бўлган экан.

Абулфайз Баратов.

www.munosabat.org

СИГИР ЗОТИНИ ТАНЛАШ МУҲИММИ?

agent007 — Thu, 05 Jun 2014 05:06:48 GMT

СИГИР ЗОТИНИ ТАНЛАШ МУҲИММИ? ГЎШТ ЙЎНАЛИШИДАГИ ЙИРИК ҚОРАМОЛ

Ушбу маълумот бошқа тилларда

Сигир зотини танлаш муҳимми?

Албатта, муҳим! Сигир зотини танлашда биринчи мезон – бу чорвачилик фермасининг йўналиши. Яъни, сигир қандай ферма учун ва қай мақсадда сотиб олинади? Сут фермаси учунми? Сут-гўшт фермаси учунми ёки гўшт фермаси учунми? Шу саволга аниқлик киритгандан кейин қандай йўналишдаги қорамол зотини сотиб олишни ҳал қилишингиз мумкин. Йирик қорамолнинг учта асосий йўналишдаги тури мавжуд: сут йўналишидаги, сут-гўшт йўналишидаги ва гўшт йшналишидаги қорамол зотлари. Шу билан бирга, иқлим шароити ўхшашлиги ва зотнинг репродуктив хуссиятларини ҳам инобатга олиш зарур. Сут ва гўшт йўналишидаги моллар сут ва гўшт унумдорлиги кўрсаткичларидан ташқари ўзиларининг ташки кўриниши, тана тузилиши (экстерьер) билан ҳам ажралиб туради.

Ўзбекистоннинг иқлим шароитидан келиб чиққан ҳолда мутахассислар бизнинг фермаларга исроил, АҚШ ва Канададан сут ва гўшт-сут йўналишидаги зотли сигирларни олиб келишни тавсия этадилар.

Мақсадни белгилаб олиш учун, келинг сут ва гўштнинг фойдали хусусиятларини яна бир эсга солиб оламиз.

Сут. Сут ва сут маҳсулотлари таркибида бироз миқдорда бизга маълум деярли барча витаминлар мавжуд. Сут ва сут маҳсулотлари нисбатан катта миқдорда калий, кальций, натрий, магний, хлор, фосфор, шунингдек муҳим физиологик аҳамиятга эга микроэлементлар бор. Кальций ва фосфорнинг оқилона нисбати кальций яхши ўзлаштирилига ёрдам беради.

Гўшт. Мол гўшти – инсон учун ноёб қувват манбаи. У ўз тузилиши, кимёвий таркиби ва хусусиятларига кўра инсон организми эҳтиёжларига жуда мос. Озиқланиш нормалари илмий ҳисоб-китобларига кўра одам боласи йилига 90 кг гўшт истеъмол қилиши керак.

Танлаш осон бўлиш учун қорамол зотларининг ҳар бирига қисқача тавсиф бериб чиқамиз.

Мазкур мақола гўшт йўналишидаги қорамол зотларига бағишланган. Шунингдек, сайтимиз саҳифаларида сиз сут йўналишидаги ва гўшт-сут йўналишидаги қорамол зотлари билан танишишингиз мумкин.

Қалмиқ зоти

Қалмиқ зоти СССРда 400 йил аввал Жунгардан Волга бўйига кўчиб келган қалмиқ қабилалари шарофати билан танилган. Зот кескин континентал ва континентал иқлимда йил бўйи кўчманчилик шароитида боқилганда табиий танлаш ҳисобига шаклланган. Кўп асрлар давом этган табиий танлаш оқибатида бу зот жуда ноёб физиологик хусусиятга эга бўлган – баҳор-куз даврида ички ва тери ости ёғ қатламини йиғади. Яйловда ўтлаш даврида бу зот моллари ички ёғини 60 килограммгача кўпайтирадилар, қиш даврида ёки ем кам бўлганда сигир шу ёғ ҳисобидан яшайди. Шу билан бирга тери остидаги ёғ миқдори ўзгармайди ва қалин жуни билан биргаликда жониворларни ноқулай табиий шароитдан ҳимоя қилади. Туллагандан кейин ялтироқ жун ўсиб чиқади, у жониворларнинг тер ва ёғ безлари яхши ишлашига ёрдам беради ва жазирама иссиқдан ҳимоя қилади. Зотнинг яна бир қатор афзал томонлари бор: тез етилади, парваришлаш шароити борасида инжиқ эмас, касалликларга қаршилик кўрсаткиш қобилияти яхши ривожланган ва жуда чидамлили.

Қалмиқ зотининг туридан (тез етиладиган ва кеч етиладиган) қатъиназар бу зот сигирларнинг ранги қизил, бурун-лаб ойнаси оч, бироқ қизил-ола сигирлар ҳам учрайди, уларнинг боши оқ ва биқинида ҳамда оёқларида ҳам оқ қашқаси бўлади. Иккала тур сигирларнинг экстерьери деярли бир хил: сигирларнинг баландлиги (бўйи) тахминан 127 см; қиялама бўйи 160 смга яқин; боши кичкина, пешонаси тор ва ичига ботган, бурни букиқ ва шохлари ярим ой шаклида; бўйни қалин ва калта; кўкраги чуқур (70 смгача) ва кенг (42 смгача); яғрини, елкаси ва бели тўғри; думғазаси тор ва бироз тепага қараган; гавда суяклари мустаҳкам; оёқлари тўғри ва бақувват; мушаклари жуда яхши ривожланган. Қалмиқ сигирларининг тез етиладиган тури кеч етиладиганларига қараганда майдароқ, гавда суяклари енгил ва тери юпқароқ ва шунинг учун сўйилганда 2-4%га кўпроқ гўшт чиқади. Мазкур зотнинг кеч етиладиган зотининг тери қалин, дағал ва вазнининг 6,5%ни ташкил этади.

Янги туғилган ғунажинларнинг вазни 20-22 кг, буқачаларнинг вазни 22-25 кг бўлади. 6 ойлик бўлганда ёш ҳайвонлар 180 кг вазн йиғиши мумкин, 8 ойлигида эса – 220 кг, 18 ойлик бўлгандаги рекорд оғирлик – 342 кг қайд этилган. 3 ёш бўлганда тирик вазни 400-440 кгга етади, катта ёшга етган сигирлар 470-540 кггача тош босади, баъзида бу кўрсаткич 670 кгга етади. Катта ёшли ишлаб чиқарувчи буқалар 800-870 кг, баъзида 110 кг тош босади. Ширадор ва дағал емда жадал боқилганда бир кунда тана оғирлиги 1000 граммни ташкил этади. Сўйилганда тирик вазнининг 55 дан 68 фоизигача гўшт беради. Сут унумдорлиги 1000-1200 кг, аммо энг маҳсулдор сигирлар сути оширилса, 2500 кг сут бериши мумкин, бунда ёғлилик даражаси 4-4,5 фоизга етади. Энг куп сут берган сигир Улан-алик лақабли сигир бўлган, у бир лактация даврида 4826 кг сут берган, бунда ёғлилиги 4,7% бўлган. Кўпайиш қобилияти 85-95 фоизни ташкил этади.

Қорамолнинг қалмиқ зоти МДҲ мамлакатларида кўп боқилади, Россияда бу зот гўшт йўналишидаги қорамолнинг 51%ни ташкил этади. 1990 йилда қалмиқ зотли наслдор сигирлар сони 315 мингтани ташкил этган, 2006 йилдаги бонитировка натижаларига кўра 97,5 мингтагача камайган. Бу сигир зоти Ставрополь ўлкасида. Астрахань, Оренбург ва Саратов областларида, Сибир ва Узоқ Шарқда кўпайтирилади. Энг илғор наслчилик хўжаликлари Калмикия, Краснодар ўлкаси ва Ростов областида жойлашган.

Герефорд зоти

Герефорд зотли қорамол XVIII асрда Англиянинг Герефорд, Оксфорд ва Шропшир графликларида маҳаллий зотлар асосида сермашаққат меҳнат эвазига яратилган. XIX асрнинг бошларида герефорд зотли сигирлар АҚШга келтирилди, бу ерда 1840 йилда биринчи наслчилик хўжалиги ташкил этилган, 1846 йилда эса наслчилик китоби яратилган. 1881 йилда Америка герефорд сигирлари уюшмаси яратилган. Уюшма бу зотни муваффақият билан такомиллаштириб, зот дунё бўйича кенг тарқалишига ёрдам берган. Герефордлар жуда чидамли, тез етилади, янги иқлим шароитига яхши мослашади, узоқ кўчишга, яйловда боқишга чидамли, энг муҳими бу зот гўшти ингичка толали,каллорияли, ёғ қатлами бир текисда жойлашган.

Зотнинг ранги – қизил, бошида, кўкрак таги, гавдасининг пастки қисми, оёқлари ва дум учида оқ қашқалари бор; бурун-лаб ойнаси пушти ранг. Келвати тўғри тўртбурчак шаклда бўлиб, узун ва кенг, оёқлари калта ва бақувват; боши кенг, шохлари узун; бўйни қалин ва калта. Сигирларнинг бўйи ўртача 125 см; кўкрак чуқурлиги 68-72 см ва кўкрак кенглиги 48-50 см; қиялама узунлиги 158 смга етади; яғрини, елкаси в абели кенг; гавда суяклари ингичка; мушаклари яхши ривожланган; териси ингичка, эгилувчан.

Туғилганда ғунажинларнинг вазни 25-28 кг, буқачалар 28-34 кг. 6 ойлик бўлганда ёш бузоқлар 180 кггача вазн йиғади, 8 ойлик бўлганда 230 кггача;, 14 ойлик бўлганда вазни 300 кгга, буқачаларники 320 кггача етади. Бир ярим ёш бўлганда ғунажинлар 400 кг,буқачалар тахминан 450 кг бўлади. Катта ёшли сигирларнинг тирик вазни 500-600 кг,буқаларники 800-900 кгга етади; баъзида сигирларнинг тирик вазни 750 кгга, буқаларники 1200 кгга етади. Бир суткалик оғирлик олиш 1000-1200 грамм, аммо суткасига 2000 кг семирган сигирлар ҳам қайд этилган, бунда ҳаддан зиёд ёғ босиш кузатилмаган. Сўйилганда тирик вазнининг 60-70% миқдорида гўшт беради. Сут унумдорлиги ўртача 1400 кг, сут ёғлилиги 4%ни ташкил этади, сути соғиб олинмайди, бузоқлар эмишига қолдирилади.

Собиқ СССРга герефорд сигирлари Англия ва Уругвайдан 1928-1932 йилларда экспорт қилинган1947 йилдан кейин герефордлар АҚШ, Англия ва Канададан олиб кирилган. Бу зот сигирлари Россиянинг Европа қисми, Сибирь, Узоқ Шарқ ва жанубий ҳудудларда кўпайтирилган. Герефорд зоти Россиядаги гўшт йўналиги қорамоллари ичида иккинчи ўринда туради, 2005 йилда бу зотнинг салмоғи 25,2%ни, яъни 36792 бошни ташкил этган. 2006 йилдаги бонитировка натижаларига кўра 39 786 бош герефорд қорамоли қайд этилган.

Қозоқ оқбош зоти

Қозоқ оқбош зоти собиқ СССРда (ҳозирги Қозоғистон, Россиянинг Волгоград, Оренбург ва Саратов областлари) XX асрнинг 30-40 йилларида яратилган, расман 1950 йилда рўйхатга олинган. Селекция қозоқ ва қалмиқ зоти урғочи сигирларини герефорд буқалари билан чатиштириш орқали амалга оширилган. Натижада янги яратилган зот шу зот молларининг энг яхши хусусиятларига эга бўлди – иқлим шароитига яхши мослашиш, конституция мустаҳкамлиги, тез етилиш ва кўп гўшт бериш. бундан ташқари қозоқ оқбош зоти ем танламаслиги ва парваришда инжиқмаслиги билан, шунингдек касалликларга қарши курашиш қобилияти билан герефорд зотидан ўзиб кетган. Қозоқ оқбош зотининг экстерьери герефорд зотиникига жуда ўхшайди. Ранги қизилнинг ҳар хил тусида, боши, кўкраги, қорни, оёқларининг ва думининг учи оқ. Яғрини ва думғазасида оқ қашқали сигирлар ҳам учрайди. Бу зот сигирлари одатда йирик бўлади, баландлиги (бўйи) 127 см га етади, боши катта, бироз бесўнақай. Гавдаси чўзиқ – қиялама узунлиги чамаси 155 см, кўкраги чуқур -72 см ва кенг – 47 см, кўкрак айланаси – 187-190 см, олди қисми орқа қисмига нисбатан яхши ривожланган;

жун қопламаси ёзда қалин ва калта, қишда узун ва биро жингалак. Комплекс баҳоланганда 85 балл берилади.

Туғилганда ғунажинларнинг вазни 25-27 кг, буқачаларнинг вазни 28-30 кг бўлади. Сигирлардан ажратилган вақтга келиб ёш ҳайвонларнинг вазни 250 кгга етади. Суткасига 6 ем бирлигигача сарфланганда 18 ойлик бўлганда ғунажинлар 395 кггача вазн йиғади, бу элита-рекорб тоифаси кўрсаткичидан 15 кгга оғир. Подани тўлдиришга боқиладиган бўрдоқи буқачалар 15 ойлигида 500 кгдан ошиши мумкин. 8 ойликдан 15 ойликкача ўртача ўсиш суръати суткасига 950 кгдан 1033 кггача. Ёшга етган сигирлар 500-560 кг, буқалар 850-950 кг бўлади, баъзи сигирлар 750-800 кг, буқалар1100 кггача ўсади. Сўйилганда сигирлардан 55%, бўрдоқига боқилган буқалардан 60-74% гўшт олинади. Суякларнинг вазни нимталанмаган гўштнинг 13,9 фоизини ташкил этади. Гўшт ёғлилиги бир текисда. Сигирларнинг сут унумдорлиги 1000 дан 1500 литргача, сут ёғлилиги 3,8-4,0%, баъзида 4,8%.

Қозоқ оқ бош зоти Россиянинг деярли барча минтақаларида, Қозоғистон ва Мўғулистонда боқилади. 2006 йилда ўтказилган бонитировка натижаларига кўра Россияда қозоқ оқ бош зоти сони 22276тани ташкил этди, гўшт йўналишидаги моллар ичида бу зот улуши 16%ни ташкил этди. Ҳозирда “анката” йирик мол типи, 2 та тўқол тип – “чиҳатой” ва “волга орти” типи, шунингдек 16 та сермаҳсул завод линияси мавжуд бўлиб, улар ўз кўрсаткичлари бўйича зот стандартларидан 7-30% га ошади. Наслчилик хўжаликларида ва заводларида унумдорлик бўйича рекорд кўрсаткичларга эга олий тоифали молларни яратиш ишлари давом этмоқда.

Абердин-ангус зоти

Абердин-ангус зоти шимоли-шарқий Шотландиянинг Абердин ва Ангус графликларида XVIII аср охирларида бошланган, бунинг учун автохтон ва тўқол (шохсиз) зотлар танлаб олинган. 1862 йилда биринчи наслчилик китоби нашрдан чиққан, 1873 йилда бу зотни АҚШга, 1876 йилда Канада олиб чиқиш бошланди. Ҳозирда Абердин-Ангус зоти ўзининг юмшоқ ва нозик толали мармар гўшти туфайли АҚШ, Шимолий ва Жанубий Америка, Буюк Британия, Янги Зеландия ва МДҲ мамлакатларида кенг тарқалган. Бундан ташқари бу мол гўшт йўналишидаги мол ичида энг тез етиладиган зот ҳисобланади (бузоқлар биринчи марта 14-15 ойлигида уруғлантирилади. Саноат миқёсида чатиштириш ва турли иқлимга мослашиш кўрсаткичлари жуда юқори.

Зотнинг ранги қора. Конституцияси гўшт йўналишидаги зотга мос – боши катта; бўйни калта ва йўғон, бир текисда елкага қўшилиб кетади; гавдаси кенг ва юмалоқ, оёқлари калта. Яғрини даражасида ўлчаганда, бўйи 118 смдан ошмайди; кўкрак чуқурлиги чамаси 67 см, кўкрак кенглиги – 46 см; думғазаси кенг; гавда суяклари ингичка, аммо мустаҳкам; мушаклари билак ва сакрашбўғинларигача яхши ривожланган; тери шалвираган, юпқа, бироқ тери остидаги қалин ёғ қатлам туфайли тери қалиндек туюлади.

Абердин-ангус зотининг урғочи бузоқлари 22-25 кг вазн билан, буқачалари 25 кгдан 28 кггача вазн билан туғилади. Ярим йилда ёш ҳайвонлар 180 кг тош босади,сигирлардан ажартиш вақига келиб, уларнинг вазни 190-230 кг бўлади, 3 ёшга бўлганда сигирларнинг вазни 430-500 кгга етади. Энг зўр катта ёшли сигирлар 650-700 кг вазнга эга бўлса, бўрдоқига боқилган буқалар қарийб 1000 кг тош босади. Сўйилганда тирик вазнининг 62-65%и миқдорида гўшт беради. Сут унумдорлиги 1700 кгдан ошмайди ва, одатда, сут бузоқларга қолдирилади.

Галловей зоти

Галловей зоти Буюк Британияда энг қадимги қорамол зотларидан ҳисобланади. Бу ерда унинг гўшт унумдорлиги бошқа зотларга нисбатан 10%га қимматроқ баҳоланади. Сабаби бу зот гўшти жуда мазали бўлиб, ёғ қатлами ҳам бир текисда. Галловей зотининг ватани Шотландия. Бу зот маҳаллий зот негизида Галловей графлигида XVIII яратилган. XIX аср давомида селекционерлар зотнинг етилишини тезлаштириш ва гўшти хусусиятлари ва мазасини яхшилаш устида ишладилар. Галловей сигирлари йил бўйи ем жуда кам яйловда яшашга жуда яхши мослашган, шунингдек турли иқлим шароитига яхши мослашиш ва ҳар қандай масофани босиб ўтиш уларнинг қонида бор. Шу хусусиятлари билан биргаликда деярли барча қитъаларда бу зотга талаб катта. Бу зотни Голландия, АҚШ, Канада, Бразилия, Аргентина, Кения ва бошқа мамлакатлар жуда яхши сотиб оладилар.

Бу зот асосан қора тусда бўлади, баъзида нимсариқ ёки нимқўнғир тусли бўз рангда бўлади. Бу зот тўқол, яъни шохсиз. Бақувват ва пропорционал гавда тузилишига эга, гавда суяклари яхши ва тўғри ривожланган, оёқлари кучли ва туёқлари мустаҳкам. Экстерьери худди абердин-ангус зотиникига ўхшайди, фақат танаси бироз чўзиқ ва торроқ, жуни узун жингалак, жуни остидаги момиғи нозик ва юмшоқ, жуни совуқ вақтга келиб 20 смгача ўсади.

Туғилганда бузоқлар 24-27 кг бўлади, аммо жуда тез ўсади ва ҳар қандай шароитда катта бўлади. 15 ойлик бўлганда буқалар 400-430 кг вазн йиғади, 27 ойлик бўлганда 485-545 кггача семиради. Ёшига етган сигирлар қарийб 500 кг, буқалар тахминан 850 кг бўлади. Бир суткада оғирлиги кўпи билан 1100 граммга ортади. Сўйилганда буқалар тирик вазнининг 65-70%и миқдорида гўшт беради. Галловей зотли сигирларнинг репродуктив умри узоқ, ўртача сут унумдорлиги - 1500 кг1500 кг, сутининг ёғлилиги 4,0%.

Санта-гертруда зоти

Шортгорн сигирларини браман зотли ҳинд зебу буқалари билан чатиштириш орқали яратилган санта-гертруда зоти гўшт унумдорлиги юқори зотлардан бири. Бу гўшт йўналишидаги қорамол зоти 1940 йилда Техас штатининг Санта-Гертрудис фермасида яратилган. Шунинг учун ҳам у қуруқ иссиқ иқлимга яхши мослашган, дағал емли яйловларга ўрганган ва узоқ масофаларга кўчишга қийналмайди. Чидамлилиги ва жой танламаслиги билан бир қаторда қон сўрувчи ҳашаротларга чидамли, пироплазмоз касаллигига қарши туриш қобилияти кучли.

Санта-гертруда зотли сигирлар тўқ қизил рангда бўлади, баъзида гавдасининг пастки қисмида оқ қашқалари ҳам бор. Сигирларнинг боши кичикроқ, қулоқлари осилган; гавдаси кенг, мушаклари яхши ривожланган, елкаси тўғри ва кети бироз пастга тушган; кўкраги чуқур ва кенг; бақбақаси (томоғи остида осилиб турадиган териси) яққол кўзга ташланади; оёқлари бақувват ва қотма. Буқаларининг экстерьида букриси кўзга ташланиб туради. Букри яғрини ёнида юза келади. Териси эгилувчан ва юпқа, бўйнида қават-қават букланиб туради, қисқа ва ялтироқ жун билан қопланган.

Санта-гертруда зотли бузоқлар 29-35 кг вазн билан туғилади. Бутилкадан сут бериб яхши боққанда суткасига 1000-1200 г семиради, 8 ойлигида ёш ҳайвонлар 250 кггача вазн олиши мумкин, бир ярим ёш бўлганда ғунажинлар 400 кг. буқачалар – 510 кг тош босади. Ёши етган сигирларнинг тирик вазни 560-620 кг (баъзи сигирлар яхши боқилганда 780 кгге етади, буқаларнинг вазни 830-1000 кггача етади. Сўйилганда тирик вазнининг 63-65%и миқдорида гўшт беради. Боқиш ва парвариш шароитлари тенг бўлганда санта-гертруда зотли бузоқларнинг гўшт унумдорлиги кўрсаткичлари бошқа инглиз моллариникига нисбатан 20%га юқори.

Табиийки, бу зотнинг сут унумдорлиги паст. Биринчи марта болалаган сигирларнинг суткалик сут унумдорлиги 5-10 кгни ташкил этади, сутнинг ёғлилиги 4,6%, аммо сутининг ёғлилиги 6%ни ташкил этадиган сигирлар ҳам учраб туради.

Бу зот сигирлари АҚШ, Лотин Америкаси, Африка ва Осиёда кенг трақалган. Бу зот сигирлари дунёнинг 31 мамлакатида боқилади. 1956 йилда бу зот собиқ СССРга олиб кирилган. АҚШдан олиб келинган санта-гертруда сигирлари Ўзбекистон, Жанубий Қозоғистон, Украина ва Россиянинг Ростов области иқлимига жуда яхши мослашган. Яратилган наслчилик фермаларида ишлаб чиқарувчи буқалар қалмиқ, олатоғ ва Осиёнинг маҳаллий зебусимон сигирлари билан чатиштириш учун етиштирилган. Олинган аралаш зотларнинг гўшт маҳсулдорлиги юқори бўлсада пушт бериш қобилияти паст бўлган.

Бельгия зангор зоти

Йирик қорамолнинг белгия зангор зоти гўшт йўналишидаги зот ҳисобланади. Бу зот XIX асрда бельгияда сигирларнинг маҳаллий популяциясини Буюк Британиядан келтирилган калта оёқли буқалар билан чатиштириш орқали яратилган. Бельгия зангор зотини яратишда шароле зотли қорамолдан фойдаланилган деган фикр бор. Бельгия зангор зотининг асосий хусусияти – мушаклари массаси жуда катта, худди икки баравар кўпайгандек кўринади.

Ранги оқ, оқ-зангор, зангори-чавкар (ола) ва қора, баъзида қизил ранглилари учраб туради. Бу зот моллари юмалоқ шаклга эга, мушаклари яхши ривожланган. Бўйни, елкаси, орқаси ва сонидаги мушаклари айниқса ривожланган. Елкаси тўғри, сони думалоқ, оёқлари маҳкам ва бақувват. Яғрини даражасида бўйи 145-150 см.

Буқаларнинг тирик вазни – 1100-1250 кг, сигирларники 850-900 кг. Сўйилганда тирик вазнининг 70-80%и миқдорида гўшт беради. Зотлараро чатиштирилганда она тарафга нисбатан тирик вазниниг яна 5-7%и миқдорида кўпроқ гўшт беради. Гўшти ёғи камлиги ва пархезлиги билан ажралиб туради.

Бельгия зангор зотининг афзалликлари:

Ювош
Танаси жуда яхши тузилган ва серҳаракат
Осон болалайди
Эрта етилади
Мушаклари жуд яхши ривожланган
Бир суткада семириш даражаси юқори
Бўғозлик даври қисқалиги
Чатишган бузоқларни олишга яхши тўғри келади.

Лимузен зоти

Юқори маҳсулдорли лимузен зотини боқиш ва кўпайтириш қийин эма. Бу зот ҳар қандай шароитга ўрганиши мумкин. Гўшти юмшоқ, мазали ва шу хусусиятлари билан замонавий истеъмолчиларни ўзига тортади. Оғир иқлим шароити ва чорвадорларнинг талабчанлиги оқибатида дунёда энг маҳсулдорлиги юқори зот яратилишига сабаб бўлди.

Лимезун зоти Франциянинг Лимузен провинциясида яратилган. Бу провинция қахратон қишлари билан танилган бўлиб, бу ерда анъанавий чорвачилик ривожланган. Лимузен зоти қўпол конституцияли маҳаллий ишчи аквитания зотини яхшилаш орқали яратилган

Лимузен зотининг тарихи XVIII асрнинг иккинчи ярмидан бошланган. XIX асрнинг биринчи ярмида Лимузен провинциясининг чорвадорлари маҳаллий молларнинг гўшт бериш хусусиятларини яхшилашга, бу зотни ишчи-гўшт-сут йўналишидаги зотга айлантиришга киришадилар. Кейинчалик чорвадорлар бу зотни аввало гўшт йўналишида такомиллаштиришни, шу билан бирга экстерьерини яхшилашни бошладилар. Зотнинг энг яхши вакиллари кўргазмаларга қўйилди. 1856 йилда лимузен зотининг насл китоби нашр этилди. XIX асрнинг иккинчи ярмида гўшт бериш хусусиятлари ва тез етилиш, гавдаси катталиги ва ёғсиз гўшт олиш бўйича селекция олиб борилди. Наслчилик ишида жониворларнинг келиб чиқиши ва буқаларни наслига қараб баҳолашни роли ортиб борди. 1925 йилдан бошлаб ёпиқ турдаги наслчилик китоби чоп этила бошланди. XX асрнинг биринчи ярмида гўшт бериш хусусиятлари ва тез етилиш бўйича қорамол селекцияси давом эттирилди, зот бўйича қондош гуруҳлар ташкил этиш бошланди.

XX асрнинг иккинчи ярмида лимузен зотли молларни бўрдоқига боқиш ихтисослаштирилди. Лимузен моллари ёшлигида сўйиш учун бўлмаларда бўрдоқига боқила бошланди: тирик вазни 500 кгга етганда 8-10 ойлигида ёки 10-12 ойлигида, айниқса қимматли бузоқ гўшти олиш учун 3-4 ойлигида тирик вазни 140-170 кг бўлганда. Лимузен моллари гўшт бериш ва сўйиб сотилиш хусусиятлари бўйича такомиллаштирилди (лимузен зотли молнинг гўшти Францияда энг яхши ҳисобланади ва юқори баҳода сотилади).

Экстерьери бўйича лимузен зотли қорамол гўшт йўналишидаги мол экстерьерига жуда мос. Бу зот молларининг боши калта, пешонаси кенг, кўкраги чуқур, қовурғалари думалоқ. Бу зот ранги қизил, қизил-қўнғир. Елкаси жуда кенг, мушаклари яхши ривожланган; думғазаси кенг ва думғаза мушаклари яхши ривожланган. Сигирларнинг яғрин даражасидаги бўйи 127-130 см, буқаларники – 135-140 см; кўкрак айланаси сигирларники 187-193 ва буқаларники 230-235 см.

Туғилганда бузоқларнинг вазни 36-40 см, суткасига 800-1000 граммдан семиради. Сигирларнинг тирик вазни 580-600 кг, буқаларники – 1000-1100 кг. Лимузен зоти сигирлари яхши оналик хусусиятларига эга. Болалаш осонлиги 98%. Сигирларнинг сут унумдорлиги 1200 кгдан 1800 кггача, сутининг ёғлилиги 5,0%.

Яйловда боқилиб, бироз миқдорда концентратлар билан қўшимча боқилганда лимузен сигирлари тез суръатларда ўсади ва ёшлигидаёқ кўп миқдорда олий сифатли гўшт беради. Сўйилганда осон нимталанади ва жуда мазали гўшт беради. Ёғлилиги юқори эмас: мушак/ёғ нисбати 7 га тенг, мушак/суяк нисбати- 4,7. Буқачалар 18 ойлигида сўйилганда тирик вазнининг 68-70%и миқдорида гўшт олинади. Лимузен зотидан хилма-хил якуний маҳсулот олиш мумкин: нозир гўштга сўйиладиган бузоқлардан тортиб, катта вазнли буқалар-у, ғунажинларгача. Зотнинг ўзига хос хусусияти – жониворнинг ёшидан қатъиназар якуний маҳсулот олиш мумкинлиги ва унинг турли ишлаб чиқариш шароитига мослашувчанлиги. Маҳсулотнинг бозор қиймати бўйича ҳам, молни боқиш рентабеллиги бўйича ҳам лимузен тзоти гўшт чорвачилиги учун энг мақбул зот.

Биз бу мақолада энг кенг тарқалган сут, сут-гўшт ва гўшт йўналишидаги қорамол зотларига умумий тавсиф беришга ҳаракат қилдик, бироқ юқорида келтирилган рўйхатни чексиз давом эттириш мумкин. Чунки дунёнинг утрли мамлакатларида мавжуд зотлар негизида зотнинг насл хусусиятларини сақлаб қолган ва муайян минтақа шароитларига мослашган маҳаллий зотларни яратиш бўйича ишлар бетўхтов олиб борилади.

Аммо,танлаш сиздан, маслаҳат биздан. Ишингизда омад тилаймиз.

Агар сиз шу маълумотга қўшадиган нарсангиз бўлса, изоҳ қолидиринг.
Кўпроқ билишни истасангиз, бизга ёзиб юборинг.

Ўхшаш мақолалар

Чорвачилик фермалари учун экологик тоза ...

Бугунги мақолада Сизга Ўзбекистоннинг мазкур бозоридаги янги ма&...

WorldFood-2014 ва AgroWorld-2014

2014 йилнинг 2-4 апрель кунлари “ЎзЭкспоМарказ” кўргазмала...

Қишлоқ хўжалиги маҳсул...

Ўзбекистонда 2013 йилнинг январь-декабрь дарида қишлоқ хўж...

Гўшт-сут фермаси қурилиши бўйича Т...

Шу муносабат билан республикамизнинг йирик заводларидан бири 2013 йилд...

Мақола ёқди:

АНА ХОЛОС!

agent007 — Wed, 04 Jun 2014 17:21:31 GMT

АНА ХОЛОС!

Кўз олдингизга келтиринг, агар 30 йил олдин манави гапларни айтганингизда, сизни албатта жиннига чиқаришарди:

— Мен тоғда бўламан, телефон қиларсан...

— Бир соатдан бери гапираяпсан, қўлим оғриб кетди..

— Билмасдан “Темир хотин”ни ўчириб юборибман.

— Почтамга киролмаяпман

— Ҳозир сенга ёзиб юбордим, олдингми?

— Расмингни почтамга ташлаб юбор. Дарров кўрай.

— Телефонимни ишхонада қолдириб келибман.

— Гапингни яхши эшитмадим. Антенна йўқолиб кетаяпти.

— Номеримга уч минг ташлаб юбор, илтимос.

— Ҳаммаси қанча бўлади? Шундоқ телефонингда кўпайтириб кўр.

— Папкага бошқа ном бер.

— Ўчиб қолаяпсан,. Зарядка қилиб ол...

(Давом эттиринг)

***

Футбол ўйини пайтида бир футболчи бурчакдан тўп тепишга шайланаётган эди. Шу пайт ҳакам ҳуштак чалиб уни чақирди ва ниманидир тушунтира бошлади. Футболчи ҳакамнинг гапларини эшитиб бўлгунча, кимдир ҳазил қилмоқчи бўлиб, коптокни худди шу думалоқликдаги ва кўринишдаги тошга алмаштириб қўйди. Футболчи чопиб келиб тўпни тепди ва ҳушидан кетди. Бир оздан сўнг ўзига келгач тепасида турган команда врачидан сўради.
- Оёғимга нима бўлди, ака?
- Оёғингизнинг бош бармоғи синган, иккита ёнидагиси мажақланган, оёқ суяги эзилиб кетган, пайи узилган...
- Наҳотки шунчалик аҳволим оғир?
- Сеники нима бўлибди оғайни. 10-рақамдаги ҳужумчини кўрсанг эди..
- Унга нима қилди?
- Боши билан гол урди-я!!!

***

– Бокс ажойиб спорт тури-да. Кунимга яраяпти, рўзғоримни тебратиб турибман.
– Қайси тоифада рингга тушасиз?
– Йўғ-е, мен тиш дўхтириман

***

- Алло, алло...
- Алё, ҳа, алло
- Ҳаммомми?
- Йўқ Акромман.
- Ҳаммомга қилаётувдим.
- а? алё, ҳа Акромман... ҳаммомдаман.

***

- Нега кайфиятинг йўқ?
- Дўхтирга борувдим. Энди ўйланиб турибман.
- Нега?
- Даволанмасам, касалликдан ўламан.
-Даволансангчи?
- унда аниқ очдан ўламан...

****

Режиссёр драматургга деди:
- Асарингизни ўқиб чиқдим. Уни саҳналаштира олмайман. Чунки мен ҳар қандай сўкинишга қаршиман.
- Пьесанинг бирор жойида сўкиниш йўқ-ку.
- Тўғри. Лекин залда роса сўкиниш бўлади-да.))))))

Саломига яраша

agent007 — Wed, 04 Jun 2014 17:17:46 GMT

Саломига яраша

Бектемир акани биласиз-а? Йўқ, дейсизми?! Унда зукко бола ҳақидаги анави латифани-чи? Ҳа ана, биларкансиз. Бўлмаса, бир бошидан гапириб берай. Аслида бу воқеа Бектемир аканинг ҳаётида бўлиб ўтганди. Ўзим гувоҳи бўлганман. Бектемир ака азалдан шўх одам. Болаларнинг жиғига тегиш энг яхши кўрган амали. Айниқса, қўлида китоб тутган болани кўрса савол бериб уни "мот" қилишни ёқтиради. Индамай келади-да, ё қулоғидан тортади, ё бир туртиб кутилмаган савол беради.

Хуллас, теша тегмаган савол билан болани қизартиради-да, “ана кўрдингми, сен ўқиган китоблар бўлмайди, мана биз ўқиганмиз китобнинг зўрини" деб, қаҳ,-қаҳ отиб кулади. Одатда у исмини билса ҳам "хўш Кимжон, бир саволга жавоб бер-чи..." деб |гап бошлайди. Турган гап, "Кимжон" кимлигини англаб олгунча боши қотади.

Ўша куни ҳам шундай бўлди. Бектемир ака бекатда автобус кутиб ўтирганди. Қараса, бир бола келиб бекатдаги ўриндиққа ўтирди-да, йўлга бир қараб олиб, сумкасидан китоб олиб варақлай бошлади.

Бектемир акага жон кирди.

– "Кимжон...", - деди тиржайиб.

– Бир бўғин, - деди бола қувлик билан.

– Нима?

– Бир бўғин етмаяпти.

– Йўғ-е?! Ростданми, - масхаромуз кулди Бектемир ака. – Қаерда яшайсан?

– Бу ердан кўринмайди.

– Оҳо, оҳо, шундай эканми? Хўш, ким билан яшайсан?

– Уйдагилар билан, - жавоб берди бола пинагини бузмай.

– Ия, - қизиқиши орта бошлади Бектемир аканинг – Оилам билан десанг-чи!

– Ҳа оиламиз билан.

– Бектемир ака тайинли гап олиш илинжида уни сўроққа тута бошлади:

– Менга қара оилаларинг каттами?

– Ўртача.

– Нечта одам бор, уйларингда?

– Нечта коса бўлса, шунча киши бор.

Бундай жавобни кутмаган Бектемир ака нима қилиб бўлса-да, аниқ, жавоб олишга уринди.

– Ҳа, ана. Уйда нечта коса бор ўзи?

– Ҳар қошиққа биттадан коса бор, - деди бола автобус келадиган йўлга бир қараб олиб.

– Ўв бола, ҳазиллашма. Хўп ана, қошиқчи, қошиқ, нечта?!

– Қизишманг, амаки. Ҳамманинг ўз қошиғи бор,- деди бола ва етиб келган автобусга ўзини урди.

Бектемир аканинг хуноби ошиб унинг ортидан бақирди:

– Уйда каттасимисан, кичигимисан?

– Ўртанчасиман, - жавоб берди бола, автобус деразасидан бошини чиқариб.

– Кимжон... Э-э, ҳой бола, тўхта битта саволга жавоб бер-чи, бу нима деганинг, кимда кейингиси?.

– Акаларимдан кейин, укаларимдан олдин туғилганман.

– Бектемир аканинг ростакамига жаҳли чикди. Шу автобус уйи томонга юрмаганлиги алам қилди. Атрофга аланглаб, такси қидира бошлади...

Бу пайтда бола ўриндиққа ўтириб, сумкасидан "Зукко болалар" нашриётида чоп этилган "Ғалати саволларга - қизиқарли жавоблар" деган китобни олиб вараклай бошлади.

Норсафар ИМОМОВ

Абдулла АКБАРОВ: «ҚИЗИҚЧИЛИК – ДАРД»

agent007 — Wed, 04 Jun 2014 17:17:10 GMT

Абдулла АКБАРОВ: «ҚИЗИҚЧИЛИК – ДАРД»

– Абдулла ака, cтолингизда турган улуғ адиб Нодар Думбадзенинг «Абадият қонуни» китобини кўриб, бир-икки савол туғилди. Сизга оғирлик қилмаса...

– Операциялар ўтди – оғирлик ортда қолди...

– «Одам лоақал умрида бир марта оғир дардни бошидан ўтказиши керак экан. Бу нарса унга босиб ўтган йўлларига хотиржам назар ташлаб, ҳаётига холисанилло баҳо бериш имкониятини туғдираркан. Шу маънода касалхона менга беқиёс ёрдам кўрсатди...» деб ёзади адиб.

Анчадан буён касаллик билан олишиб, Думбадзенинг юқоридаги гаплари хаёлингиздан ўтмадими?

– Ёзувчи ҳақ. Атрофингизда ўғилларингиз, қариндош-уруғларингиз, дўсту биродарларингиз турса ҳам касаллик билан сиз барибир яккама-якка қоларкансиз. Одам бутун ҳаётини ипидан-игнасигача ўйлаб оларкан, мушоҳада қиларкан. «Қаерда хато қилдим? Ҳалол яшадимми? Бировни беҳуда ранжитмадимми?» деган саволларга жавоб изларкан. Энг қийнайдиган савол битта бўларкан: «Бу дунёга келиб нима қилдим, мендан нима қолади?»

– Ўтган йилларни сарҳисоб қилиб, қизиқчи бўлганингизга афсус қилмагандирсиз?

– Асло. Одам наркоз таъсирига тушганда қизиқ ҳолатга тушаркан: руҳингиз танангиздан чиқиб, гўё жисмингизни тепадан туриб кузатаётгандай, кулаётгандай ва шу билан бирга жасмингизни имтиҳон қилаётгандай бўларкан. «Имтиҳон»да бўлдим: устозимиз Муҳиддин Дарвешов Ўрта Осиёда биринчилардан бўлиб саҳнага якка ҳолда чиқиб инсонларни кулдириш мумкинлигини исботлаб, ўзига хос мактаб яратди. Мен ана шу мактабнинг ўқувчиларидан бири бўлдим. Қишлоқнинг оддий ўқитувчиси эдим. Бу мактабда таълим олиб, қизиқчи-аскиячи деган номга эга бўлдим. Одамлар мени билиб, таниб ҳали Самарқанддан, ҳали Сурхондарёдан, ҳали Андижондан келиб яхши кунларига, хурсандчиликларига айтадиган бўлди. Демак, мен одамларга керак эканман! Уларга нимадир айтар эканман! Турли танловларда ғолиблик насиб қилди: демак, изланганман, топганман, бошқа қизиқчилар айтолмаган, томошабинлар кутмаган бир гапни айтганман. Яратган ижод нимуналаримни тўплаб «Абдулла қизиқ нима дейди?» деган китоб нашр эттирдик. Томошаларда, сайилларда, концертларда суратга олинган кулги дустурларимиз дискларда минг-минг нусхаларда тарқаляпти... Ҳаётга келиб бежиз яшамабмиз... Оллоҳга минг бора шукр!

– Қизиқчилик масхарабозлик қилиш ёки бирорта латифани даврада айтиб беришдан иборат эмаслигини бутун санъат аҳли яхши билади. Фикримча, бу соҳада яхши ижрочи бўлиш баробарида ўзи ҳам ижод қиладиган, оддий бир ҳолатдан катта фикр чиқариб бера оладиган қизиқчиларгина элнинг ишонч ва олқишига сазовор бўлади. Мухлисларингиз сизни шу даражадаги қизиқчи деб эътироф этади. Атрофингиздаги сафдош қизиқчилар ва бу соҳада ном қозонаман деб юрган ёшларнинг ижоди ҳақида ҳам ўйлаб кўрдингизми?

– Ўйлайсиз экан. Негадир қизиқчиларимиз ном қозониб олгунча, жонларини жабборга беришади: ўқишада, изланишади, ҳажвчи-ёзувчилардан, ўтиб кетган қизиқчи-аскиячилардан нималарнидир ўрганишга ҳаракат қилишади-ю, танилиб олгач, ҳаммасининг баҳридан ўтишади. Изланиш бўлмагач, тебраниш, аниқроғи, депсиниш бошланади, деганларидай қизиқчиларимиз бир жойда туришибди депсинишиб! «Кўзгу», «Шўрданак» гуруҳларни гапирмай, бир бора «ярқ» этишди-ю, «ўчишди». Узоққа бормай, бизам «Қаҳқаҳа» деган гуруҳ тузгандик. Яқинда Баҳодир Шокиров, Мансур Охунов, Маҳмуд Исмоиловлар шифохонага келиб қолишди. «Мен-ку ётибман. Аммо сизлар нима билан бандсизлар, янгилик борми?» деган саволни бердим. «Ҳа, энди сен тузалиб чиқсанг, янгилик бўлади-да!» деган жавобни олдим. «Ҳаётимизга компютер, интернет деган алламбалолар кириб келди, шулар ҳақида аския яратсаларинг бўлмайдими?» дедим. «Соғайиб олавер, аския яратиш қочмас!» деган гапни айтишди.

Ҳар ким ўқиши, ўрганиши – тинимсиз ижод қилиши қизиқчининг бурчи. Қизиқчилик – дард. Қайси бир донишманд айтган экан: «Топиб айтилган латифа – бутун бошли романга тенг». Ҳақиқатан ҳам латифа жуда катта кучга эга. Ичкиликнинг зарари ёки иккиюзламачилик, ёлғончилик ёмон иллатлиги ҳақида икки соатлик маърузадан кўра, икки оғиз тарбиявий аҳамиятга эга бўлган латифа томошабинларга кучли таъсир қилади. Қизиқчининг вазифаси одамларнинг дилидан ўтган, аммо тилида ифода қилолмаётган сўзларини айтиш. Ана шу тил учида турган гапни айтдингизми, томошабин сизни, “Боплади”, деб эътироф этади, узоқ вақтлар эслаб юради. Қизиқчилик дардига йўлиқдингми, бировнинг сояси салқинмас: ҳар ким ўзи учун ижод қилиши лозим! Эл уни қизиқчи сифатида тан олиб, қалбининг қўридан, тўйининг тўридан жой бердими, шунга лойиқ бўлиши, ана шу ҳурматни унутмаслиги, ҳурматга ҳурмат билан – янги яратган ҳангомалари билан жавоб бериши шарт!

— Аския — халқимизга хос санъат. Аммо қизиқчилик ҳамма миллатда ҳам бор. Масалан, мен кўпроқ рус қизиқчиларини кузатиб бораман. “Зеркало”, “Вокрух смеха”, “Юрмала”, “Смеятся разрешается” сингари кўрсатувларида бутун бошли қизиқчилар гуруҳлари иштирок этиб, ҳар сафар янги сценарий бўйича янги ҳангомаларни намойиш қилишади. Маза қиласиз. Ўавасингиз келади. Бизнинг қизиқчилармиз ҳам ана шундай гуруҳларга бирлашиб, тўлақонли сценарийлар асосида томошалар намойиш қилишса бўлмайдими?

— Жуда бўлади-да. Аммо қизиқчиларимизнинг бошини қовуштириш муаммо! Ёзувчилар, рассомлар, композиторлар, хунармандлар, хайкалтарошлар ва хоказо турли касб эгаларининг уюшмалари бор. Шулар қатори, майли, жамоатчилик асосида бўлсин, қизиқчи-аскиячиларнинг уюшмасини ташкил қилиш керакми, деб ўйлайман. Бу уюшма қизиқчи-аскиячиларни ўзига чорласин, “Хўп, сен нима ижод қилдинг?” деб ҳисобот сўраб турсин. Телевидениеда, ё бўлмаса санъат саройларида чиқиш қилишидан олдин уюшманинг бадиий кенгаши қизиқчининг репертуарини кўрикдан ўтказиб, “Мана бу ҳангомани янги яратибсиз – бўлади, бунисини, палончининг ижодидан ўғирлабсиз – бўлмайди”, деб баҳо берсин... Ана ундан кейин қизиқчиларнинг боши бир жойга қовушиши, сиз айтгандай, биргаликда катта шоу-дастурлар намойиш қилиш мумкин бўлади.

– Муҳиддин акани эсладик, у киши қизиқчилик билан аскиячиликни қўшиб олиб борган санъаткор эди. «Футбол», «Самолёт», «Дўхтирлик», «Билганлар, билмаганлар», «Ўхшатдим» сингари аския-пайровларини қайта ишлаб, замонавий рух бериб, бу аскияларни янгидан дунёга келтирди. «ГАИ» ҳозирги тил билан айтсак, ЙПХ ходимлари ҳақида ўзлари яратган пайрови янгилик – тобутга тушган аскиячилигимизни тирилтирган воқеа бўлганди. Сиз ҳам устозингиз йўлидан бориб, қатор аскияларни замонавийлаштиряпсиз. Шу билан бирга «Одам мингга кирса», “Автомашина”, «Қўшиқ» сингари янги пайровлар яратиб, аскиячилигимиз ривожига озми-кўп хисса қўшяпсиз. Аския, аслида, сўз ўйинига – қурилган санъат. Аския тезкорликни, ҳозиржавобликни, ўткир ақлни талаб қилади.

– Аския сўзи закийлик, зукколик, деган маънони англатади.

– Бироқ кейинги пайтларда аскиячилигимизда, сиз айтгандай зукколик, закийлик йўқолиб бораётгандай. Аския «белдан пастга тушиб» — айнима жанрга айланиб кетгандай, шу боисдан, ёш аскиячилар етишиб чиқмаётгандай...

– Гапингизга қўшиламан. Ўамма айб ўзимизда. Кейинги пайтларда аския — сўз санъатига қурилган жанр эканлигини унутиб қўйдик. Аския пирлари Эрка қори Каримов, Абдулҳай маҳсум Қозоқов, Расул қори Мамадалиев каби устозларимиз ҳам халқ ичида аския қилишган. Лекин улар айнишмаган, найнишмаган. Чунки улар ҳар бир чиқишларидан олдин даврага қарашган: «Қайси аскиячилар бор, давра кимлардан иборат, қандай мавзуда пайров қилсак бўлади?» деган саволларни ўзларига бериб, сўнг саҳнага кўтарилишган. Кейинги пайтда-чи? «Ҳозир аскиячиларга навбат берилади, тайёр бўлиб туринглар!» деган сўзлар айтилгач, бир-биримизга бақраяпмиз: «Қайси пайровни айтамиз?» Ана ундан кейин кетди – от ўйин эмас, буни эшак ўйин деб атаса бўлади, даврада хотин-қизлар ўтирибдими, оналаримиз, оталаримиз, устозлар ўтирибдими – оҚзимизга келганини айтишни бошлаймиз. Кўпроқ қийқириқ, олқиш олиш учун тилга олмаган туйнугимиз қолмайди. Қиз-жувонлар кафтлари билан юзларини беркитишади, онахон-энахонларимиз қўл силтаб, даврани тарк этишади. «Гапларинг қурсин, уятсизлар!» деган луқмани айтишни ҳам унутишмайди. Лекин биз уларни парвомизга ҳам келтирмай, бир-биримизни шарманда қилишда давом этамиз. Ўзимиз шарманда бўлаётганимиз ҳақида ўйлаб ҳам кўрмаймиз. Энди тасаввур қилиб кўринг: ана шу давраларда қатнашган онахон ёки отахон «Аскиячи бўламан!» деган ўҚлига нима дейиши мумкин? «Ўйлаброқ гапир! Айниб-алжирайдиган аскиячи бўлиб, юзимни ерга қаратмоқчимисан? Бу гапни хаёлингга ҳам келтирма!» дейди-да. Мана, ёш аскиячиларнинг етишиб чиқмаётганлигига сабаб!

– Анчайин гаплашдик, дардлашдик...

– Аммо ҳали айтганимиздан айтмаган гапларимиз кўп экан. Шуни хис қилдим-да.

– Ётиб...

– Ётиб деманг, ётиб чиққанман, ўтириб чиққанман дегандай, хунук эшитиларкан, «Касалхонада бўлиб», денг.

Гапни Нодар Думбадзенинг китобидан бошладингиз. Энди мен суҳбатимизни шу китоб билан ёпсам. Асар қаҳрамони Бачана Рамишвили касалхонадан чиқиб кетаркан, абадият қонунини кашф этганини эътироф этади: «Одамнинг юраги танасидан юз баробар оҚирроқ экан... Шу даражада оҚирки, уни бир киши кўтаролмайди... Бинобарин биз одамлар, токи тирик эканмиз, бир-биримизга ёрдам беришимиз, бир-биримизнинг юрагимизга мадад беришимиз лозим: сиз – менга, мен – сизга, у эса – бошқага! Бу узлуксиз давом этиши лозим! Токи ўлим бизни ёлғизлик балосига гирифтор қилиб қўймасин!» Илоҳим!

Саид АНВАР суҳбатлашди.

ЮМОРИСТИК ҲИКОЯЛАР Асар кимники?

agent007 — Wed, 04 Jun 2014 17:15:12 GMT

Шукуржон ИСЛОМОВ

ЮМОРИСТИК ҲИКОЯЛАР

Асар кимники?

Илгари билими бор илм қилган бўлса, ҳозир шароити бор илмий иш қиляпти, деб ҳисоблайди кўпчилик.

Ҳақиқатан, ҳамёнингиз қаппайган бўлса, ҳар қанақа асарни бир зумда ёзиб берадиганлар сероб.

Лекин мен битта одамни учратганман – уни ҳақиқий китоб титиб, тиришиб ўқиб асар ёзган деб қўрқмай айта оламан. Мана тасаввур қилинг, бирор соҳада бирор нарса ёзмоқчи бўлсангиз, мавзу номини шарт интернетга киритасиз – бир дунё китоб тақдим қилади. Айниқса табиий фан соҳа олимларига қулай бу. Инсофи борлари сал-пал уёқ-буёғини ўзгартириб ёзади. Бир олим ёзган диссертациянинг тескарисини ёзиб яна биттаси олим бўлиб кетибди. Адиб Абдулла Қаҳҳор айтгандек “бўрининг тишига сера кислотасининг таъсири”ю , “бақанинг асаб системаси” бўйича ҳам анча-мунча билимлар тўпланиб қолди.

Лекин у одамни кўпчилик танимайди. Билганлар уни Тахтахўжаев дейишади, аслида Тўхтахўжаев бўлса керак. Хонасида китобларга кўмилиб ўтирадиган одам.

Шу Тахтахўжаев бир нарса устида изланиш олиб бораётган экан. Мавзуси: адабий асарни ўқиб муаллифи кимлигини аниқлаш. “Китоб муқовасига қараб аниқлаб қўя қолса бўлмайдими”, деб сўрадим. Кейин у мавзунинг аҳамиятини тушунтириб кетди роса, барибир тушунмадим, сизга айтсам ҳам барибир тушунмайсиз.

Муҳими, мен унинг тадқиқоти билан танишдим. Баъзи жойларида асар муаллифини аниқлашда ноаниқликлар ҳам мавжуд экан, ҳали тадқиқот давом этади. Сизга ҳам айрим қисмларини тақдим этмоқчиман, кўринг-чи..

Демак, бошладик:

Агар илмий муаллиф ўқувчига сенсираб мурожаат қилса, Беруний ё Ибн Синоники.

Агар “эй фарзанд” деб мурожаат қилса, Кайковусники.

Шеърда мабодо “галдир” сўзи учраса Чўлпонники.

Агар асар воқеалари ўта совуққонлик, қисқалик ва бетарафлик билан ҳикоя қилинса ва қаҳрамонлар ақлли сўз ўйинларию истиоралар билан сўзлашишса, улуғ ёзувчи Абдулла Қаҳҳорники.

Асарни ўқиб бўлиб эски Тошкентнинг тор, чанг кўчаларида Хадрадан Говкушга қараб йўл четидаги чўққисоқол чолларнинг “вой, хувори”, “хумпар”, “қўй, чироғим” дейишларига қарамай ғизиллаб югураётган кир иштонли болачалар эсингизда қолса ва воқеалар ҳар куни такрорланадигандай бўлса, улуғ адиб Ойбекники.

Замонавийроқ ғазал “нур” билан якун топса, Чустийники.

Агар асардаги ҳар бир саҳифада 20 талаб мақол ва иборалар учрагани етмагандай, бобларнинг номи ҳам мақолдан ташкил топса, атоқли адиб Шуҳратники.

Аслида бадиий саналган асарда Ғафур Ғулом, Усмон Юсупов каби тарихий шахслар ҳам кўриниб қолса Саид Аҳмадники.

Асар аниқ бирор бир касб-соҳага бағишланган бўлиб, салбий қаҳрамон асосан нопок зиёли бўлса Пиримқул Қодировники.

Шумгина болакай оила аъзоларини бувижоним, ойижоним, дадажоним деб чақирса Худойберди Тўхтабоевники.

Асарнинг хушрўй қаҳрамонлари гўзал манзараларда тасвирланса ва ҳаттоки уларнинг исмлари ҳам чиройли танланган бўлса Ўлмас Умарбековники.

Эҳтиросли асарнинг эҳтиросли қаҳрамони тез-тез бокира ва покиза хаёлларга тутқун бўлиб турса, “начора”, Ўткир Ҳошимовники.

Асарнинг салбий қаҳрамони қаерда яшашидан қатьи назар Бухоро шевасида бийрон гапирса Неъмат Аминовники.

Агар асарни биров бемалол жойлаши-иб ўтириб олиб, дўстона тарзда ҳикоя қилиб бергандек туюлса, бу Шукур Холмирзаевники.

“Бошқача”ни бошқача қилиб “дигаргун” деб ёзилган бўлса куюнчак ёзувчи Нусрат Раҳматники.

Катта катта ижодий давралардаги ҳазил-ҳузул гапларни мароқ билан ўқисангиз Шодмон Отабекники.

Агар асарда хатбошилар жуда кўп бўлса, жуфт равишлар (ишлаб-ишлаб, ўйнай-ўйнай) ҳам кўп қўлланса, Тоғай Муродники.

Аксинча, агар асарда хатбоши икки-уч варақда биттагина учраса ва диалоглар камёб бўлса Нурали Қобулники.

Асарни ўқиб сал хавотирга тушсангиз Омон Мухторники.

Асар қаҳрамонларига нисбатан енгилгина киноя билан ёзилган бўлса ва бир қаҳрамон бошқа бир асарда ҳам ўз характерию галатепадаги уй-жойи билан кўриниш берса Мурод Муҳаммад Дўстники.

Асар қаҳрамонларига нисбатан аччиққина киноя билан ёзилган бўлса Эркин Аъзамники.

Шеърда “кангул” ёзилган бўлса шоир Икром Отамуродники.

Шеърбоп чиройли сўзлар орасидан лоп этиб қишлоқча, тўпори сўзлар чиқиб қолса ва шеърда май сал пал эсланса Муҳаммад Юсуфники.

Агар асарда ҳали бирорта луғатга киритилмаган сўзларни (расмойна, зинайўлак, боғкурси) учратсангиз ва Олтиариқ бодринги таъмини сезсангиз, шубҳасиз, Анвар Обиджонники.

Шеърда классик шоирларга (Навоий, Бобур, Фузулий в.б) ссилка берилса Хуршид Давронники.

Агар асарга фақат Қўқон атрофидагилар ўзгартириб қўллайдиган сўзлар (ҳадим, паянник, каранда.....) аста-секин ўрмалаб кириб келаётган бўлса Саид Анварники

Агар асар қаҳрамони (қаҳрамон бўлгандаям ҳақиқий қаҳрамон) беш-ўн каллакесарлар чангалидан абжирлик билан омон чиқса ва ҳеч ўқ тегмаса Нуриддин Исмоиловники.

Агар асарда бировга айтишга уяладиган жойлари ҳам батафсил ёритилган бўлса бу Оллоёр Бегалиев ё Ҳабиб Темиров ёхуд Солиҳ Қаҳҳорники.(изланишлар давом этади)

Лирик шеърда техникага оид (авто, аэро) атамалар учраса Умида Абдуазимованики.

Кўнгилни айнитиб юборадиган манзаралар ҳам “чангини қоқмасдан” тўғридан тўғри тасвирланган бўлса истеъдодли ёзувчи Саломат Вафоники

Шеър ё достонни ўқиб тушунмасдан ваҳимага тушсангиз Фахриёрники.

Агар истеъдодли ва бетакрор адиблару ажойиб, дилбар шоиралар ҳақидаги мақолани ўқиб, ажиб бир ҳис ва ҳайратларга ошно бўлсангиз, бу мақола таниқли журналист Исмат Хушев томонидан ёзилган.

Изланишларимиз давом этяпти...

Фойдали маслаҳатлар

Баъзан сизда ҳам бўладими шунақа ҳолат: гўёки айнан бир воқеа аввал ҳам бошингиздан ўтгандай туюлади. Масалан, ошхонада газни ўчирдингиз, шу пайт бурчакдан сичқон югуриб ўтди ва айнан ҳозир қўшнининг боласи гугурт сўраб чиқади. Шунақа ҳолатда энди нима рўй беришини элас-элас тахмин қилиб турасиз ва ... тўғри чиқади. Тағин мени экстремист, э, йўғе, экстрасенс деб ўйламанг. Кўпчилик қатори ойликни ойликка учма-уч тақаб етказиб юрувчи оддий олий маълумотли мутахассисман холос.
Эрталаб нонушта пайтида аям гапириб қолди:

- Лимон олиб келгин. Давлениям ошяпти.

Демак биттамас икки-учта лимон. Кейин хотиним:

- Тухум олиб келиш эсингиздан чиқмасин. Бу жуда тухумга ўч бўлган, - деб тўрт яшар ўғлимни кўрсатди. – Қизчамизга бўлса сут.

Ҳа айтгандек бир яшар қизчамиз бор. Уч тўртта сўзни айта олади. Пастда иккита, юқорида тўрттагина тишчаси бор. Ҳамма дастурхонга “омин” қилса, у ҳам қўлини юзига суртади. Ҳамма кулганда, ҳеч нарсага тушунмаса хам қийқириб кулади.

Ишга жўнадим. Ойликкача бир ҳафта бор. Битта ўртачароқ лимонни иккита ноннинг пулига беради. Агар ишхонада “обед” қилмасам тежалган пулга учта лимон ва иккита тухум олишим мумкин.. Лекин сутга пул қолмайди. Хўш, агар сут олсам-чи. Унда аям билан ўғлимга ҳеч нарса ололмайман. Битта лимон, иккита тухуму яна озгина сут... бачкана бозорлик. Лимонни-ку доналаб сотади, тухумниям икки дона олармиз, аммо сутни банкага қуйиб оламанми ё баклажкагами? Озгина нарсани-я.

Шунақа ўйлар билан кунни кеч қилдим. Обед пулини навбатдаги йиғди-йиғдига тўлаб юбордик. Уйга қайтяпман автобусда, хаёлимда лимон, тухум, сут. Ие, анави дискнинг устига лимон расми туширирлган экан-да. Қаёққа қарасам МТС рекламасида оппоқ каттагина тухумнинг расми. Кўчада уй оқлаётган бўёқчилар пақиридаги суюқлик худди қаймоғи олинмаган қуюққина сутга ўхшайди.... Лимон ҳмм, сариқ бўлади, тухум билан сут оқ... биттаси ўсимлик маҳсулоти, иккитаси ҳайвон маҳсулоти... Шулар менга керак...
Уйга ҳалиги нарсалар ўрнига “эртага” деган ваъдани кўтариб бордим. Кутишади-да энди сал кейинроқ бўлади. Мени ўқитган, қуруқ арзимас ойликли ишхонага жойлаган дадам ва аямнинг ўзлари ахир. Хотинимда ҳам айб бор. Биров бировни “илоё кунинг ойликнинг ўзига қолсин”, деб қарғайдиган пайтда шу қарғишга нишон бўлган – менга тегаб нима бор эди... Аммо барибир лимон, тухум ва сут сотиб олганимда зўр иш бўларди-да...
Шу ўйлар билан уйқуга ётдим. Аммо барибир хаёлда...

Эрталаб, биласиз, телевизорда “саломалайкум” деган нарса кўрсатилади. Биз ҳар куни эрталаб нонушта пайти шуни оилавий кўриб ўтирамиз. Қўшиқлар, янгиликлар, турли қизиқарли маълумотлар берилади. Аввал ваҳимали ҳабарлар эшиттирилгандан сўнг бир чиройли қиз чиройли машинанинг рулида ўтирганча шу машина тўғрисида гапирди. Талабалар ўқишга шу машинада боришни афзал кўришаркан. Вақтни тежаркан, бу тежалган вақтни кутубхонада илм олишга сарфлаш мумкин экан. Ундан сўнг эса маслаҳатлар саҳифаси бошланиб экранда дўмбоққина бека намоён бўлди. Қўлида қийматахта ва лимо-он, ўҳ ана.

- Азиз уй бекалари. Биз ҳозир сизларга сабзавот ва гўшт тўғраш тахтачасини тозалашнинг осон усулини ўргатамиз. Маълумки унда маҳсулотни тўғраганингизда қолдиғи қолади ва уни кетказиш осон иш эмас. Ундан нохуш ҳид келиши ҳам мумкин.

Мен шу пайт қўшнимизнинг бепарвороқ бир келинини эсладим. Тахтачасини кўриб, икки кун илгари қанақа овқат қилганини аниқласа бўлар эди.Экрандаги бека бўлса лимонни шарт кесиб иккига бўлди.

- Сиз бунинг учун бир дона лимонни кесасиз-да, шу билан тахтачани тозалайсиз, - деб тахтачага ишқаб кетди-я. Эссиз лимон, дедим.
Шунда хаёлимга ярқ этиб ҳозир тухум билан сутни кўрсатмасмикан, деган фикр келди.

- Мана тахтачамиз ярқираб турибди,- дея экранга тиқиштирди тахтачани.

Энди иккинчи маслахатга навбат.

- Туфлингиз кир бўлиб қолдими? У аввалги жилосини йўқотдими? Қанча тозаламанг илгаригидек ялтирамаётирми? Ғам еманг, ҳозир пойафзалингизни тозалашнинг ўзига хос йўлини ўргатамиз.

Шунда экранда тухум ва сут кўринди.

Эҳ, ана айтмадимми!..

- Энг аввало битта тухум оласиз, уни чақиб сут билан аралаштирасиз. Ҳосил бўлган аралашмага тоза салфеткани теккизиб шу ёрдамида пойафзални тозалайсиз.

Энди билдингизми?

- Қарабсизки, у аввалги жилосини тиклаб, яна янгидай бўлади-қолади...
Нонни чой билан еб ўтирган дадам менинг ўйларимни сезиб ўтирибди шекилли:
- Қўявер ўғлим, бу телевизорни сотиб юбориш керакка ўхшайди,-деди. –Нуқул қаёқдаги маслаҳатларни беради.

- Ҳақиқатдан ҳам,- дедим мен. – Тўғри айтдингиз дада, телевизор яхши ишламаяпти. Кеча об-ҳавониям нотўғри айтди.

Шунда ҳаммамиз бирданига кулиб юбордик. Айниқса қизчам ҳеч балони тушунмаса ҳам олтита тишчасини кўрсатиб маза қилиб кулди.

Оғиримиз енгил бўляпти

Баъзан ҳар хил одамларнинг нолишини эшитиб қоламиз: ҳаёт оғирлашиб кетяпти, кун кечириш оғир, ҳаммаси оғир... Бекор гап. Менимча ҳаёт оғирлашиб эмас, аксинча, енгиллашиб кетяпти. Ҳа, енгиллашяпти. “Бўлмаган гап”, дейсизми? Хўш, айтингчи, ҳаётимизда нарса-буюмлар алоҳида ўрин тутадими? Келинг, шундан гаплашайлик.

Оддий мисол: ҳў аввалги замондаги машиналарни эсланг, “Волга Газ 21”, “Победа”. Ёки юк машиналари, қанақа оғир эди, неча тонналаб юк босарди? Эшигининг ёпилиши оғирлигини айтмайсизми? Қарс этади – ёпилмайди, тарс этиб бор куч билан урасиз. Энди шу машиналарни “Тико” ё “Дамас” билан солиштиринг. Тико жонивор 500 кг ҳам чиқмайди. Эшигини сал туртиб юборсангиз қирс этиб ёпилади-қолади. Сал бақувватроқ одам кўрсаткич бармоғи билан ёпгани маъқул, акс ҳолда... э, борингки, енгил-да. Тормози ишламай қолса, оёғингизни эшикдан чиқариб тўхтата қоласиз.
Хў-ўш, энди уйга кирайлик. Уйда нима бор: шкаф, жавон, диван, стол-стул, каравот. Илгариги мебелсозлар бари Турғуневнинг Герасимидек бақувват бўлганми, нима бало, ясаган битта шкафини оғирлигидан олти киши зўрға кўтарарди. Диванни-ку уйга қўясиз – тамом, жойиниям ўзгартирмайсиз, кўтаргани маҳаллани чақириб зарур келибдими? Бугун-чи? Тасаввур қилинг: тўйдан уч-тўрт кун олдин келиннинг мебели куёвникига юк машинада юборилди. Аксига олиб куёвникида эркаклар тўй ташвиши билан қаёққадир чиқиб кетган. Ана шунда куёвнинг опаси диванни, синглиси трюмони шартта кўтариб, машинадан тушириб, уйга олиб кириб қўйишади. Чунки ўша матоҳлар енгил-да.

Кеча, томда телевизорнинг антеннаси шамолда қийшайган экан, шуни тўғрилаётгандим, кўчада қўшнимизнинг энди мактабга кирган ўғли бир қўлтиғида магнитофон, иккинчи қўлтиғида телевизор кўтариб чопқиллаб кетаётган экан. Бола қоқиниб тушса, шунча пуллик нарсалар синади, дедиму:
-Ҳой, Раҳматқул, -деб бақирдим. –Секинроқ юр, қўлингдагини ту-ширворма.
Бола менга бир қараб чап қўлтиғидагини ўнг қўлига олди-да, енги билан бурнини бир артиб йўлида давом этди. Э, қойил. Илгариги телевизорларни кўтаргунча белинг майишиб кетарди. Ҳозиргиларини икки бармоғингда кўтариб, “ичида бирор нарсаси борми ўзи?” деб қўясан.
Имтиҳонларни айтмайсизми? Барака топишсин уяли телефонларни ўйлаб чиқарганлар. Имтиҳон топшириш бирам енгиллашдики! Илгариги имтиҳонларнинг оғирлигини эсламай қўя қолайлик – юзлаб ўқитувчилар, абитуриентлар неча кунлаб овора. Ҳозир уч соатда тест топшириш енгиллигини ҳамма бот-бот такрорлаяпти. Имтиҳон енгиллигидан ҳамма эплаяпти, улгуряпти барчасига. Айниқса, чўнтаги енгиллашиб қолган домлаларни калласида билими сал енгилроқ болаларнинг оталари қўллаб юборганлари кўп учрайди. Ҳар икки томон ҳам бир енгил тортиб олади ўшанда.
Мана “Шарқ юлдузи” журналини олайлик. Ёки “Ёшлик”ни, ё “Муштум”ни. Илгари неча саҳифа бўлган? Ҳажми қанча-ю, оғирлиги қанча бўлган? Тиражини ҳар бир сонининг оғирлигига кўпайтириб кўринг-чи, неча тонна чиқаркан? Филлар карвониям бунақа қоғоз юкнинг оғирлигини кўтаролмай шалпайиб қоларди. Ҳозир “Шарқ юлдузи”, “Ёшлик”лар миттигина бўпқолган. Ҳам бўйига, ҳам энига, ҳам қалинлигига қисқаришган. Енгилгина. (Баъзилари енгиллашиб-энгиллашиб кўринмай кетди.) Нашрнинг ҳамма сонини тўпласангиз битта эшак кўрдим демай кўтариб кетади. Э, айтгандай, китобларни унутибмиз-ку! Авваллари қаттиқ жилдли “Тўла асарлар тўплами” деганлари бор эдики, битта китоб билан нозикроқ одамни бир уриб ўлдирса бўларди. Ҳозир ана бозор четида раскладушкалардаги китобларни кўринг, кўзингиз қувнайди. Шабада эсса, учиб кетмасин, деб тошча бостириб қўйиб жуда тўғри қилишади.

Бир ҳазми оғир мақолалар босиларди-эй ўша пайтларда. Бадиий асарларни ўқиш оғирлигини айтмайсизми? Йигит ва қиз учрашиб олгунича юрагинг сиқилиб кетади ўқиб. Ҳозир унақа эмас. Ҳазми оғир газеталар ўрнини енгил нашрлар эгаллаган. Ҳар бирида тўрттадан кроссворд, уларни ечиш бирам енгилки. Мана қаранг: “Эчкининг эри”, “Оналар қўшиғи”, “Машинасозлар шаҳри”, “Ўзбекистоннинг пойтахти”. Ҳам билимни чархлайсиз, ҳам олам-олам завқ оласиз. Ҳазми оғир бадиий асарларни ҳеч ким бугун ўқимайди. Ўрнига енгил-энгил ҳикоялар ёки ҳикоясимонлар ёзиляпти. Йигит ва қиз ҳам бирпасда топишиб қолишади, чунки уларнинг оёқлари енгил-да. Муаллиф ҳам ўқувчига енгиллик яратиш мақсадида бўлса керак, биров бировга айтишга уяладиган жараёнларни ҳам икир-чикиригача ёритади. Енгиллик яратиш бўлса шунчалик бўлар.

Айниқса кино ишлаш енгиллашганини айтмасак бўлмас. Замонавий аппаратураларни қўя турайлик, кино ишлаш тезлиги борасида фақат Ҳиндистонга етолмаяпмиз. Ҳиндистон бир кунда иккита кино ишларкан, биз уч кунда битта ишлаймиз. Киноларимизнинг мазмуни унча оғирмас – бир марта кўрсангиз етади.

Ҳай-ҳай, бизнинг қўшиқчиларимиз! “Енгил-елпи” қўшиқлар деб танбеҳ беришади-ю, лекин бу унчалик ёмон гапмас. Бўлмаса, айтинг-чи, нима учун классик ашулаларни “катта ашула” дейишади? Катта нарса оғир бўлади-да. “Оғир”и бўлдими, “енгил”иям бўлиши керак. Қўшиқчиларимиз ҳам саҳнада дам уёқда, дам буёқда пайдо бўлишади, оёқлари енгил-да. Ўша оёғи енгил хонанда қизларимиз саҳнага қишдаям бир енгил кийиниб чиқишадики..
Ҳали кў-ўп гапирсак бўлади-ку тўхтата қолайлик.
Кўрдингизми, бугун енгил нарсалар кўпмикан ё оғирими? Ҳаммаси оғирлашиб кетяптими ёки енгил тортяптими? Тобора енгил тортяпмиз-ку ахир.

Нусрат Раҳмат. Омадсизлик (ҳикоя)

agent007 — Wed, 04 Jun 2014 17:11:49 GMT

Нусрат Раҳмат. Омадсизлик (ҳикоя)

Жуғрофий, иқтисодий ва ҳатто, табиий нуқтаи назардан қаралганда ҳам, тақдир жағалвойликларга ўнг қўлини чўзган, дейиш мумкин бўлади. Юқори томон - тоғ, бир тегирмонча сув қишин-ёзин шарқираб ётади. (Баҳорда қутуриб, йўл, кўприкларни вайрон қилиши нохушроқ, албатта). Бу ёғи шаҳарга ҳам яқин. Қишлоқдан бирор чақирим пастдан эса икки вилоятни бир-бирига боғлайдиган шоҳкўча ўтади.
Шуларни ҳисобга олиб, жағалвойликларни тоғ ҳам, шаҳар ҳам боқади, дейишга асосимиз бор. Шўролар даврида қишлоқ гоҳида ўрмон хўжалигига, гоҳида колхоз ҳисобига ўтиб турган бўлса ҳамки, тирикчилик тарзи қўшнилардан фарқ қилмаган ҳолда, ички бир қонуният асосида кечди. Бу йиллар давомида қишлоқ ёнбағирликдан, анча пастга тушди, уй ва ҳовлилар сатҳи кенгайди, томлар шиферланди, хуллас, цивилизация деган «меҳмон» дарвозаларни таққиллатмай қолмади-ки, буларни санаб ўтириш ортиқчадир.
Қишлоқ аҳлини узоқ йиллар давомида тоғ боққан - молларини ёнбағирларда ўтлатишган, қишлик озуқани ҳам тоғдан ўриб олишган. Фақат шу эмас: баҳорда ревоч, лола; ёз бўйи тоғрайҳон, бўзноч, бўйимодарон, маврак сингари доривор гиёҳлар йиғишган; кузда писта, бех, тоғпиёз деганларидай…
Йилдан-йилга бу неъматлар камайиб кетаётганлиги сабаб, ҳозир аксар ёшлар шаҳардаги корхоналарга, мардикор бозорига боришади; катта йўл бўйидаги ошхоналарда ишлашади; Қозоғистон, Россиядан нон топиб келаётганлар ҳам анчагина.
Қўшни қишлоқ ва кентдагиларнинг тирикчилик тарзи, савияси булардан фарқ қилмаса ҳамки, жағалвойликларни андак анди, лакаловга чиқариш, уларнинг устидан кулишни хуш кўришади. Икки чақиримча юқорида Айриқия деган қишлоқ бор. Бу ердаги одамлар жағалвойликлардан шеваси, соддалиги билан фарқ қилишади. Шулар ҳам: «Бир жағалвойлик…» деб бошланадиган латифанамо гапларда қўшниларини жилла афандига чиқаришга ҳаракат қилишади.
«Бир жағалвойлик ҳовлисига девор уришдан олдин катта дарвоза ўрнатибди. Ҳар кун ишга кетаётганда, дарвозани қулфлаб кетаркан, кечаси тамба қўйиб ётаркан. Девор эса ҳалигача йўқ экан».
Ҳангоматалабларнинг бири бошлаши билан иккинчиси улаб кетади: «Бунисини қўйинг, бир жағалвойлик махсумнинг девори ҳам, дарвозаси ҳам бор экан. Дарвозани қулфлаб, калитни остона остига қўяркан-у, баландроққа чиқиб, пода ҳайдаб кетган ўғлига бақираркан: «Ҳов Қарашқул! Калитни остонанинг остига қўйдим».
Учинчиси ҳам жим турмаскан: «Бир жағалвойликнинг ўғли чорраҳада турадиган миршаб бўлган экан. Отаси маст бўлса гариллаб қолармиш: «Ҳей, биласанми? Шаҳардаги ҳамма мошинлар ўғлимнинг таёғи учига қараб юради».
Бу гапларнинг аксари ўша ҳангоматалабларнинг ўйдирмаси бўлса ажаб эмас. Аммо ҳазилда - озгина ҳазил бўлади, деганларидек, жағалвойлиларни бот-бот чув тушириб туришади. Бир қаллоб келиб, қишлоққа газ ўтказиб беришга ваъда берган, лойиҳа-смета ҳужжатларини кўрсатган ва катта пулни олиб, сувга чўккан тошдай йўқолиб кетганини ҳамон гапиришади. Суриштириб газ идорасига боришса, ярамас морбознинг ишдан ҳайдалганига икки йил бўлган экан.
Қозоғистонга мардикорликка борган жағалвойлиларни олти ой ишлатиб, роса дўппослаб, ҳайдаб юборишганига нима дейсиз?
Уларни ҳам тоғ, ҳам шаҳар боқади, дедик, аммо икки сигирни эмадиган бу «бузоқлар» нисбатан ночорроқ яшашади. Гувала ёки пахсадан, шунчаки тикланган, аксар ҳолларда полсиз, шифти вассали, оқланмаган уйларда туришади. Пўстлоғи чала-чулпа олинган тўсинларнинг кўпи акас, арча ёғочидан эканлигини синчковроқ киши дарҳол фаҳмлайди ва бунинг сабаблари ҳақида кейинроқ тўхталармиз.
Қишлоқда Наврўз, Мустақиллик, Янги йил байрамлари, ҳайитлар деярли нишонланмайди. Фақат тўйларда мириқиб хурсандчилик қилишади: ейишади, ичишади, рақсга тушишади, ёқалашишади ва ҳоказо. Кейинги йилларда, мардикорлик, чоракорлик қилиб, не-не уқубатларда топилган пулга (ночор бўлишларига қарамай) Тошкентдан донгдор артистларни олиб келиш ҳам одат тусига кирябди.
Жағалвойлида жума куни ҳам ўзига хос байрамга ўхшаб кетади. Аксар аёл, эркак тоғ ошиб, қўшни вилоят ҳудудидаги Жумабозор деган жойга боришади. Саҳармардондан эшакли, отли, мотоциклли, машинали бозорчилар карвони ўша томонга шошилишади. Кимдир сотади, бошқаси харид қилади. Гоҳида, шунчаки, томошага бориб келишади. Кейин бир ҳафтагача Жумабозорнинг тандир кабоби, носи ва алланималарини мақтаб юришади. Фақат шу эмас: ошна-оғайниларни кўришади, ҳангомалашишади, турфа янгиликлардан бохабар бўлишади.
Икки йил илгари яқинроқдан янги бозор ҳам очишди; айрим ишбилармонлар каттагина пул сарфлаб, унинг атрофига дўкон-у ошхоналар қуришди, аммо одамлар негадир боришмади; кўникмаларидан воз кечишмай, олис бўлса ҳам тоғ ошишни маъқул деб билишди.
Хуллас, ўзбекнинг кўпчиликка таниш, расмана бир қишлоғи.
У ҳақда тағин нима дейиш мумкин?
Бошқа жойлардаги сингари, бу ерда ҳам бой бўлишни орзу қилган ҳолда, бойларни ёмон кўришади.

* * *

Бойлар (газетачиларнинг даққоқ ва расмий тили билан айтганда, «яхши таъминланган оилалар») ҳақида гап кетар экан, биринчи ўринда Ёдгорхон аканинг номини (бу ерда у кишини «эшон», ёки «асалчи» ҳам дейишади) тилга олишга тўғри келади.
Бу одам олтмиш ёшдан ошган бўлиб, ўртабўй, ранги тоза, ўзи озода; тинч турмайдиган, уддабурро, тежамкор, нигоҳлари қув, нимадандир зада бўлгандай ҳаддан ташқари эҳтиёткор, набирасини ҳам «сиз»лайдиган; доимо жилмайиб туришига қарамай, узиб-узиб, дона-дона қилиб гапирадиган, қаттиқ куладиган ва андак дилтанг, худбинроқ киши. У иши кўплигидан ёки шуни важ қилиб, чойхона, мачитга чиқмайди. Қишлоқнинг катта-кичиги тўпланадиган ана шу икки жойда бу одам ҳақида паст-баланд гаплар бўлиб туради-ки, бунга табиий бир ҳол, деб қарашга тўғри келади. Мачитдагилар унинг пайғамбар ёшидан ошган, бунинг устига эшонзода бўлишига қарамай, пешонасини ерга қўймаслигини таъна қилишади. Чойхонада эса кўпроқ: «Эшонда «қизилча» бор», деган сирли, шубҳали гапни шипшиб қўйишади ва бу гапга, негадир ишонгиси келади кишининг.
«Қизилча» деганда, олтинни назарда тутишади, албатта. Олтин эса бобосидан қолган, деб тахминлашади.
Ёдгорхон аканинг бобоси - Порсохон эшон октябр инқилобидан илгари қозими, муфтими бўлган экан. Ўзи маърифатли бўлиб, жадидлар билан ҳам борди-келди қиларкан. Болшевиклар у кишинингг мол-мулкини мусодара этиб, ўзини Сибирга сургун қилишган, бу ерда қолган бола-чақаларини ҳам роса сиқувга олишган, хўрлашган; отахон эса бедарак кетган.(Мустақиллик эълон қилингандан кейин Ёдгорхон ака бобосининг Беҳбудий билан тушган суратини каттартириб, меҳмонхонасига илиб қўйгани рост).
Шу қишлоқ ўрнига биринчи қўй қўрасини қурган, Жағалвойли деган узоқ қишлоқдан уч-тўрт оила қўйчивонларни ёллаган ҳам унинг бобоси бўлган экан. Ўша қишлоқ одамлари ўпка силидан қирилиб кетган, бу ердагилар тирик қолган ва ўзларидан кўпайишиб, қишлоқ вужудга келган, дейишади.
Бобосининг бошига тушган ўша қисмат бу авлодни ҳозиргача таъқиб остига олиб келаётганга ўхшайди. Ёдгорхон аканинг отаси ҳам бобосидай ўқимишли киши бўлган. Иккинчи жаҳон урушига кетиб, қайтиб келмаган. Ўшанда у она қорнида бўлган. Кўз ёши ва пешона тери таъмини жуда эрта татиган, талотўп замонларда ҳам бир бурда бахти учун сабот билан курашган бу одамни ҳаётнинг ўзи тиришқоқ, тадбиркор, тежамкор қилиб қўйган бўлса ажаб эмас. Ёдгорхон ака билан мулоқотда бўлган кишининг хаёлига, беихтиёр: «У ҳали узоқ яшайди», деган фикр келишининг сабаби ҳам, эҳтимол шудир.
Болалигидаёқ тоғдан доривор ўтлар тергани, қўй боққани, подачига ёрдамчи бўлиб, «ошҳалол» айтгани, катта кўчага сув чиқариб сотганини гапириб берса, раҳмингиз келиб кетади.
Унинг ҳовли-жойи бошқаларникидан батамом фарқ қилади: ичкари ҳовлидаги иморатлар пишиқ ғиштдан қурилган, шифтлар ганжкорлик қилинган, девор дид билан бўялган, пойдеворлар устига оқ мармар ёпиштирилган. Меҳмонхона, ҳаммом ҳавас қилгудек; дарвозахонадаги оқ «Нексия» кўзни қамаштиради. Ташқари ҳовлидаги айланма айвон остида от, сигир боқилади, хўжалик ашёлари, ем-хашак, асалари қутилари, трактор қисмлари, зарур бўлганда, ток берадиган моторли генератор (бу ерларда электр токининг бўлганидан бўлмагани кўпроқ) норвон, замбилғалтак, ҳафсала билан майдаланиб, одам бўйи саржин қилинган ўтин ва рўзғорнинг бошқа ашёлари даргоҳда талабчан, интизомли киши ҳукмронлигидан далолат бериб туради. Ўртароқ жойда артезиан қудуқ, ёнида мўъжазгина иссиқхона. Қўшни қишлоқдан хизматкори ҳам бор.
Биринчи телевизорни, ўтган асрнинг олтмишинчи йилларида Ёдгорхон ака олиб келган. Бутун қишлоқ келиб томоша қиларкан ўшанда. Кейин рангли телевизорни ҳам локаторли антенналарни, ҳаттоки қўл телефонини ҳам, илк бор шу асалчи харид қилган.
Уруш (1941−1945)дан илгари Генрих деган немис келиб, бу ерда ўрмон хўжалигининг бир бўлимини очган, Ёдгорхоннинг отасини ўринбосар қилиб олган экан. Улар тоғ ёнбағирларига дарахт ниҳоллари ўтқазишни бошлашибди. Ҳамқишлоқларни ишга олиб, маош беришибди. Уч-тўрт йил мобайнида тепадаги арчазорларгача акас, сарв, дўлана, ўрик, арча, олча, бодом, хуллас Генрих деганлари нимани топиб келса, ўшани ўтқазишибди. Тоғбегилар отда юриб, ниҳолларни қўриқлайдиган бўлишибди. Уруш бошланиб, илк «қорахат»лар келиши билан одамларнинг бошлиққа муносабатлари ўзгараборибди: «Немис» деган биргина сўзнинг ўзи уларни ларзага соладиган, тутақтирадиган ҳол юзага келибди. Бу нохушликни сезган ва оқибатидан хавотир тортган Генрих бир кечада гумдон бўлибди. Шунда қишлоқда: «Генрих деганлари Гитлернинг одами экан, Москвани олиши билан, бутун вилоятимиз хўжайинлигини унга бермоқчи бўлган эмиш», деган гаплар тарқалибди.
Ёдгорхон аканинг дадаси бу ерга атиги бир ярим йил бошлиқ бўлгач, у кишини ҳам армияга олиб кетишибди.
Айнан уруш йиллари ёнбағирдаги дарахтлар ҳосилга кирган экан: одамлар озми-кўпми баҳраманд бўлишибди. Кейинроқ ўтин, қурилиш ашёлари ҳам шу ердан чиқабошлабди.

* * *

Ўтган асрнинг етмишинчи йилларига келиб, бу ерлар ўрмон хўжалиги ҳисобидан колхозга ўтганда, дарахтзорлар анча камайиб қолган экан. Раис катта йиғилиш ўтказиб, ҳамма амалдорлар сингари, ваъдалар берибди. «Лекин, - дебди у, - дарахтзорларни сақлаб қолишимиз, кўпайтиришимиз керак! Бу борада ҳукуматимизнинг қарори бор. Иморат учун арча билан акасни қирқиш бугундан эътиборан ман қилинади!»
Шунда Ёдгорхон ака сўз сўраб қолибди.
- Менинг назаримда, - дебди,- бу дарахтзорларни муҳофаза қилишнинг йўли битта: у ҳам бўлса, одамларга тақсимлаб бериш. Ҳар бир хўжалик ўзига тегишли жойни боғ қилиб олсин: мева-чевасини есин, сотсин, аммо дарахтини қўриқласин, унга жавоб берсин. Жоним ачийди - буларни отам ўтқазган…
Негадир ўпкаси тўлиб, уёғини айтолмай қолибди. Бу гапни раис ҳам маъқуллабди. Қўл кўтаришиб, қарор қабул қилишибди. Бир ой ўтмай, колхоз пастликдан молхона қуришни бошлаганда, тўсинни шу ердан қирқиб, таший бошлабдилар. Колхоз, аслида талон-торож дегани - бу ёғочлар бошқаларга ҳам асқотадиган бўлаверибди.
Шунда Ёдгорхон ака уч гектарлар чамасидаги дарахтзорни ўрашга киришибди: симтўр, тиканли сим, тахта, шох, баъзи жойларга ҳатто тош териб, бир неча ой давомида беркитиб олибди. Бунга ҳам қаноат қилмай, мол-ҳолдан, дарахт ўғриларидан қўриқлаш илинжида чайла қурибди, баъзан кечалари ҳам айланиб юрадиган бўлибди.
Ундан илгарироқ - олмишинчи йилларда милтиқлар тортиб олинганда ( бу ерда деярли ҳар бир оилада бўлган), Ёдгорхон ака ўз милтиғини ихтиёрий тарзда топширган экан. Аммо айрим тунлари унинг боғи томондан милтиқ гумбирлашини эшитганлар зоҳирий хавотирга тушиб, бобосидан қолган думилани яшириб қўйганига ишонч ҳосил қилишаркан.
Ҳозир Жағалвойли қишлоғи тепасида фақат ана шу уч гектар дарахтзор қолган, холос. Ёдгорхон ака унинг ёнидан йигирма сотихлик токзор барпо этаман, деди-ю, бошқа юмушлари кўпайиб кетганиданми, одамларнинг маломатларидан чўчибми - сўзининг устидан чиқолмади.
Эҳ, шу боғ сабаб кимлар билан яхши-ёмон бўлмади у?!
Басирхон деган амакиваччаси бор унинг. Андак ичкиликка берилганидан фойдаланиб, одамлар уни кўп гиж-гижладилар. «Бобонгдан қолган тиллога сенинг ҳам ҳаққинг бор: қурумсоқ асалчи улушингни бериши керак». «Дарахтзор онасининг маҳрига тушгани йўқ…». «Сен ейишга нон тополмайсан-у, у муттаҳам…».
Басирхон, айниқса, маст бўлганда, бу гаплар дилини ўртаб юборарди. Аммо амакиваччасига олтин ҳақида сўз очишга андиша қиларди. Боғ масаласида эса таъма-ю шамалар қилишни авж олдира бошлади.
- Басирхон,- деди бир куни Ёдгорхон,- майли сиз у ердаги хашакларни керагича ўриб олинг, мева-чеваларни териб сотинг. Иморат қиладиган бўлсангиз, ёғоч ҳам топиб бераман, бир тийинингиз керак эмас, аммо орани бузиб қўймайлик. Эшонзодалармиз! Иғволарга учманг, ука!
«…Бир тийинингиз керак эмас», дейишининг боиси шундаки, асалчи бошқаларга ҳам ўрик, дўлана, ёнғоқ, бодом теришга рухсат берар, аммо улар билан шу неъматлар ёки пулини тенг тақсимлашга шартлашарди.

* * *

Аслида Ёдгорхон аканинг асосий даромади боғдан эмас; у киши кўп йиллардан буён асалари боқади.
Бунга анча йил бўлган. Ўшанда дарахтзор оралаб боратуриб, бир жойда асалари галаси гавжум, безовта учаётгани эътиборини тортиб қолади. Тепасидаги акас дарахти шохида эса арилар ғуж бўлиб, узум бошидай осилиб турарди. У бир пас нима қилишини билмай, мўлжал излайди, кейин эҳтиёткорлик билан сертикан шохни қисқароқ кесиб, қопга солади ва уйига олиб келади.
Қўшни Андижони қишлоғида…
Саволларга ўрин қолдирмаслик учун бу қишлоқ ҳақида андак кириш сўз қилмасак бўлмас. Шаҳарга туташ бу деҳа аҳли икки юз йиллар муқаддам амир Шоҳмурод томонидан Андижон томонлардан кўчириб келинган, деган тахминлар бор. Лекин шаҳар таъсирида улар тамоман тожиклашган. Мактаблари ҳам тожикча, уйларида шу тилда гаплашишади.
Ёдгорхон ака бу қишлоқда яшайдиган Фазлиддин асалчини яхши биларди. Боғидаги акаслар гулга кирганда, ариларини кўчириб келганди. Хушфеъл ва улфатлиги дилига ўтиришганди унинг. Ана шу одамдан мадад-у, маслаҳат излаб, Андижонига йўл олади у.
Фазлиддин асалчи уни кўриб қувонади, меҳмон қилади. Асалари боқишни ўргатиш билан кифояланмай, қути, чорчўп, «Асаларичилик» деган китоб ҳам бериб юборади. Ёдгорхон ака қишлоғига қайтиб, ишга сидқидилдан ёпишади. Икки йил давомида асалари қутилари йигирмадан ошади. Аммо ўша йили қиш қаттиқ келиб, уларнинг бари қирилиб кетади. У тушкунликка тушмайди. Энг муҳими, тайёр қутилар билан бирга тажриба, ишонч бор эди, асаларичилик нонини озми-кўпми татиб кўрганди.
Арилар қайтадан, тез кўпайтирилади. Уларни баҳорда тоққа олиб чиқар ва ғўза гуллаганда, Қашқадарёнинг чўлдаги янги совхозларига кўчирарди. Учинчи йили ҳосилни кўтара сотиб, тележка харид қилди. Бу мосламага ўттиз қутидан кўпроқ ари сиғар ва орқадаги уйчасида яшаш учун шароитлар яратилганди. У хотини - Истодахонни олиб, чўл саҳроларга кетар, тоза ҳаволарда ари боқишни хуш кўрарди. Эр-хотиннинг ширин хотиралар, тотли орзулар ҳақидаги суҳбатлари ҳар гал давомли ва мароқли бўларди.

* * *

Басирхон чойхонадан чиқиб уйи томон кетаётганда, сойнинг нари томонида, отда хаёл суриб кетаётган Ёдгорхон акани кўриб қолди. Унинг худди шу вақтда боғни айланиб келиш одати борлигини биларди. Дилини эса мавҳум ғашлик эгаллади.
- Ака, тўхтанг!- ҳам овози, ҳам қўлини кўтарди у.
Шу билан бирга ножўя иш қилябман, деган пушаймонлик, хавотир ҳам босди уни. Сойнинг катта-катта тошлари териб қўйилган жойидан эҳтиёт бўлиб ўтар экан, гапни нимадан бошлашни ўйлар, муносабатларни бузиб қўйишдан чўчирди.
У одатдагидан қуюқроқ салом берди, ҳурмат юзасидан отнинг жиловидан ушлаган, унинг юганига илиниб қолган хасни қоқиб ташлаган бўлди. Ёдгорхон акани ҳам мавҳум бир нохушлик, шубҳа сескантиргандай бўлди. Шунга қарамай, нимтабассум қилиб турди.
- Ака, бу дўкончидан қарзлар кўпайиб кетди.
«Демак, қарз сўрайди, ўйлади ўзича Ёдгорхон ака, арақ ичгунча қарзни тўласа бўларди». Шунга қарамай, вазиятини ўзгартирмай турди. - Ака, бизнинг улушни қачон берасиз?
- Қанақа улушни?
- Бобомиздан қолган Николай подшонинг тангаларини айтаябман-да… Ҳалиги, бир томонида икки бошли қушнинг сурати…
Ёдгорхон ака бир лаҳза тин олиб турди. Сўнг бутун қаҳру ғазабини ичга ютган ҳолда, ўша юмшоқ оҳангда илтимос қилди.
- Юганни қўйворинг.
Басирхон юганни қўлдан чиқариши билан, у отига қамчи босди. Бу ҳол Басирхоннинг иззат-нафсига тегиб кетди.
– Худодан қўрқинг, Худодан! - деди.
Амакиваччасининг ҳамон миқ этмай кетавериши уни баттар тутақтирди. - Тешиб чиқади!
Бу гап суяк-суягидан ўтиб кетди Ёдгорхон аканинг. У энг аввало, чойхонадаги ғийбатчиларни бирма-бир кўз ўнгига келтирди. Сўнг, асаби қақшамаслиги учун, кўп йиллик кўникмасини ишга солиб, хаёлини бошқа томонларга чалғитиш ҳаракатида бўлди.
У турли туман, вилоятларга асалари олиб бориб, мусофирчилик, адолатсизлик ситамларини роса тортган киши эди. Аммо бугунги зарба баридан ошиб тушгандай бўлди. Асаби қақшагани сабаб бўлса керак, ўша ноҳақликларнинг айримлари кўз ўнгига келди.

* * *

Ўшанда арилар чўлдаги бедапояга қўйилганди. У «Жигули»си билан бозорга бораётганда, қаршисида «Нексия» пайдо бўлди. Машина, худди бешиктебратардек, кўчанинг гоҳ чап, гоҳ ўнг томонига бориб-келаётганини кўрган Ёдгорхон ака рулда маст ўтирганини тахминлади ва чўчиб, машинасини бир чеккага олди, тормозни босди. Зум ўтмай, «Нексия» унинг нақ устига бостириб келди. Сўнгги сонияда ҳайдовчи рулни кескин бурди, шекилли, «Нексия» ёнбоши билан «Жигули»нинг орқа эшигига бориб урилди, бир ағдарилиб, тағин ўз ҳолига келди. Ёдгорхон ака югуриб бориб, унинг эшигини очди: рулдаги ўсмир ҳушидан кетган эди. Орқа эшикни очганди, икки йигитча чўлоқланиб чиқишди-ю, Ёдгорхон акани муштлай бошлашди. У аввал ўзини ҳимоя қилди, сўнг чекинди. Шу пайт ғалати ҳол рўй берди: ҳалиги жўжахўрозлар ўз-ўзидан беҳуш бўлиб йиқилдилар. Одамлар тўпланишди, милиция, «тез ёрдам» етиб келди, протоколлар тузилди.
Рулдаги йигитчанинг мастлиги, оёғи синганлиги аниқланди. Унинг отаси аввал катта лавозимда ишлаган, айни пайтда нотариал идора хўжайини эканлигини айтишди. Ёдгорхон ака орадан икки-уч кун ўтказиб, лоақал орқа эшикнинг харажатини ундириш илинжида собиқ амалдорга учрашишга қарор қилди. У бефаҳм эса тўнг-у такаббурлик билан, руйи-рост пўписага ўтди:
- Сиз икки болани уриб, ҳушидан кетгизгансиз!
- Йўқ, тақсир,- бор гапни айтмоқчи бўлди Ёдгорхон ака,- улар иссиғида дардни билишмаган, кейин таъсир қилган, буни докторлар ҳам тасдиқлашди.
Ёдгорхон ака шундай деди-ю, суҳбатдошининг сигир елинига ўхшаган башарасидан бирор маънони англаб ололмагач, хайрлашиб қўяқолди.
Буниси ҳам қўшни вилоятда бўлганди. У асалариларни кўчириб кетаётганда, катта майдонда кунгабоқар қийғос гуллаб ётганини кўриб қолди. Тракторчига тўхташ ишорасини қилди ва сувга яқин, ўнғайроқ жой топиб, тележкани жойлаштирди. Истодахон атрофларни тозалади, сув олиб келди, кечки овқатга уннайбошлади.
Гап шундаки, арилар бу ўсимликдан жуда кўплаб гулчанг олишади. Айрим ўсимликларда нектар бор-у, гулчанг оз; кунгабоқар эса тескариси. Ари, айнан ўша нектарни гулчангга обдон аралаштириб асал тайёрлайди. Бундан ташқари у ўзига хос қурилиш материали ҳамдир. Ин қуришда асосан гулчангларни ишлатади. Ари ҳар бор учганда, тумшуғига нектар, оёғига эса гулчанг олиб келади.
Хуллас, улар ишни саранжомлаётганда, бир ширакайф отлиқ пайдо бўлди. Ўзини бригадир деб таништиргач, пўписага ўтди.
- Арини бу ерга қўйишга ким рухсат берди?
Гарчанд Ёдгорхон ака бундай вазиятларга бот-бот дуч келган бўлса-да, айни пайтда нима дейишини билмай қолди. Одатда шунақа тоифаларнинг олдига суяк ташлаш - аниқроғи, бир банка асал бериш билан қутиларди. Бу ҳўкизнинг муомаласи эса лўлиларга қилинадиган тўнгликка ўхшаб кетганди.
- Арилар мана бу кунгабоқарингизни чангитиб беради, мағзи тўқ бўлади,- деди юмшоқ оҳангда.
- Кўтаринг, бу ердан!
Ёдгорхон ака хотинидан ҳижолат бўлиб, юқори кўтарилганда, негадир бригадир ҳам саркашлик қилиб, ортидан эргашди ва шунда арилар ёппасига унга ташландилар. Шўрлик отини ҳам олмай, қочиб қолди.
Арининг табиати шунақа - арақ ҳидига тоқати йўқ. Умуман ўткир ҳидни ҳазм қилолмайди. Ёдгорхон ака ҳатто соч олдирганда, сартарошга атр сепмасликни олдиндан илтимос қилиб қўяди. Бир шогирд олганди: шўрлик кўп терларди. Ари эса тер ҳидига тоқатсиз. Шу сабаб, бошқа касб танлаб кетишга мажбур бўлганди.
Ёдгорхон ака ана шу нохушликларни хотирлар экан, амакиваччасининг муомаласи, аниқроғи, таъмаси баридан ошиб тушганига ишонч ҳосил қилди ва бир афсонани эслади. Қайбирам замон-у маконда золим подшо бир бегуноҳни тошбўрон қилиб ўлдириш ҳақида фармони олий берибди. Шаҳар аҳли ҳукмфармо айтганидек, сафланиб, ҳалиги шўрликка тош ота бошлабдилар. Иттифоқо, шу одамлар орасида унинг яқин қавми ҳам бор экан. У бояқиш тош отмабди-ю, чопонининг йиртиғидан бир лахта пахта олиб итқитибди. Шунча зарбаларга тоб берган жабрдийда бунисига чидолмай, дод деганича йиқилган экан.
Басирхоннинг емаган сомсага пул талаб қилаётганлиги ҳам шунга ўхшаш аламли эди. Энг оғир занжир олтин занжир, деганларидек, энг оғир васваса ҳам «қизилча» васвасаси эканлигини у яхши биларди. Басирхоннинг мастлигидан фойдаланиб, бундан кейин ҳам уни гиж-гижлайдиган топилиб туриши хавотирли эди, албатта. У хафа бўлиб кетди.
Дарвоза олдида ўғлининг машинасини кўриб ҳам дили ёришмади. Унга пешвоз чиққан Бузрукхон…
Мантиқни мададга чақирадиган бўлсак, шу ўринда кичик ўғил - Бузрукхон ҳақида андак қўшимча маълумот бериш талаб этилади.
У институтда компютер буйича катта мутахассис. Чет элдан қимматбаҳо компютерлар, матбаа ускуналари олиб келишса, аввал шу йигитга мурожаат қилишади. У ўз соҳасини сув қилиб ичган мутахассислардан. Қишлоқда ким тўй қилса, рангли таклифномалар тайёрлаб беради, билимга андак иштиёқи бўлган болаларни ўқишга олиб кетади, аммо бирор кишидан тийин ҳам таъма қилмайди.
Аммо ҳар тўкисда бир иллат, деганларидек, ўта ишонувчанлиги, таваккалчилиги, дангаллиги дадасини зоҳирий хавотирга солиб туради. Начора, бизда истеъдодлар қусурсиз бўлишмайди. Унинг ҳам охир-оқибатини ўйламай иш тутадиган, сўнг, ишкал чиқариб қўядиган одати йўқ эмас. Бузрукхонда ҳамиша нимадир камдай ёки кўпдай бўлиб туюлади. Бунинг устига ҳеч кимни тан олмайдиган - нигилист, саркаш. Олимлар ҳақида гап кетганда: «Улар қадимги юнонлар кашфиётини такрорлашдан нариги ўтишган эмас», дейди; шоирлар хусусидаги фикри ҳам пессимистик: «Аксарияти қишлоқни улуғлаб туриб, шаҳарга қараб қочадиган ёлғончилар, ҳақиқатни айтолмайдиган қўрқоқлар», деб ҳисоблайди. Телевидениедан норози - унинг келажаги йўқ, деб билади: «Атиги беш-олти йилда қўл телефони телевизорнинг барча юмушларини ўз зиммасига олади», дейди.
Ҳозиргача (йигирма еттига кирди) уйланмай юрганининг сабаби ҳақида тўхталадиган бўлсак, бундан икки йилча олдин ўзидан ёши катта, эридан ажралган, болали аёлнинг домига тушиб қолганини гапиришга тўғри келади. Шу аёлга уйланмоқчи бўлганини эшитиб, ота тутақиб кетди: авлодига иснод келтирса, оқ қилишини айтди.
«Ундай бўлса бошқасига ҳам уйланмайман», деди у.
«Уйланмасанг, садқаи сар, аммо менинг уйимга бу аёлни олиб келмайсан», деганди ўшанди Ёдгорхон ака уни сен-сенлаб.
Унгача эса бир неча қизларни тавсия этганда, бурнини жийирганди. Ҳарқалай аёл чет элга ишга кетиб, машмаша охирига етгандай бўлди.
Ҳаётда Бузрукхонга ўхшаган кишиларни учратиш қийин. Унинг ўз фалсафаси, тарихи, иқтисоди борки, у бошқаларникидан батамом фарқ қилади. Шуларнинг барига қарамай, пала-партиш яшайди, ҳамкасблардан бот-бот пул қарз олади.
У яхши ишлайди, яхши кийинади, яхши еб-ичади…Лекин шуларнинг барига қарамай, нимадандир қониқмай, норози бўлиб юради. «Қадим замонда бир бадфеъл подшо бўлган экан,- ҳикоя қилиб қолади гоҳида,- унинг қашшоққина яшайдиган, гўрков таниши бўларкан. Бир куни подшо ўша ҳудуддан ўтатуриб, гўрковнинг ҳолидан хабар олгиси келибди. Қараса, у жуда бойиб кетган эмиш: кўп қаватли иморатлар, файтунлар, хизматкорлар…дегандай. «Демак, давлатим кўланкасида фуқароларимнинг ҳаёти жуда яхши», ўйлабди ҳукмдор. «Хўш, қандай қилиб, бойиб кетдинг»,- сўрабди гўрков билан учрашгач. «Сизнинг шарофатингиз билан,- дебди у, одамлар очлик, муҳтожликдан кўп ўлябди - даромадим ошябди.»
Ҳа, майли, мавзудан четлашиб кетмайлик…
- Дада сизнинг асабингиз бузуқ,- деди у салом-аликдан кейин, меҳрибонона хавотирлик билан,- нима гап? Ёдгорхон ака Басирхон билан бўлган гуфтигў ҳақида гапиришни сира истамаганди, аммо ўғлининг якравлиги, тутганини қўймаслигини хаёлидан ўтказди.
- Анаву амакиваччам жиғимга тегаябди,- деди ниҳоят ва бор гапни батафсил гапириб берди.
Бузрукхон таажжубланди, анчайин фикрга чўмди.
- Мен иложини топаман,- деди, нимадир ёдига тушгандай, дафъатан очилиб. Боплаймиз, баччағарни!
- Қандай қилиб?
- Оғзига пул билан урамиз! Мен грантга катта пул ютганман!
Ёдгорхон ака одамлар грантга пул, машина ва бошқа буюмлар ютишаётганини телевизордан эшитган бўлса-да, бунинг моҳияти, тафсилотини яхши билмасди. Шунинг учун сўрамай қўяқолди.
Эртасиёқ Бузрукхон бир целлофон халтани тўлдириб пул кўтариб келди.
- Бу ерда уч миллион,- деди,- беринг барини. Мен ҳозир қайтишда уни айтиб юбораман. Хафа бўлишга арзимайди. Минбаъд ғинг демаслиги ҳақида тилхат ҳам ёздириб олинг!
У чиқиб кетгач, орадан кўп ўтмай Басирхон ўзгача одоб, тавозе билан кириб келди. У соқолини олган, ювинган, янги кийимларини кийган, батамом ҳушёр эди.
- Ака кечирасиз,- деди салом-аликдан кейин,- у куни сизни хафа қилиб қўйдим. Падарига лаънат шу арақнинг!
- Йўқ, йўқ,- деди Ёдгорхон ака,- сиз ҳақсиз. Ҳақсиз! Шунинг учун одам юборгандим.
Орага мавҳум сукунат чўкди. Амакиваччаси «сиз ҳақсиз», деганда нимани назарда тутаётганлигини ўйлаб қолди. Жимликни тағин Ёдгорхон ака бузди.
- Бобомиздан бир оз тилло қолгани рост эди: ўшани сотдим. Энди сизнинг ҳақингизни бериб қўймасам, инсофдан бўлмас…
Басирхон ишониб-ишонқирамай, сукут сақлади. Ёдгорхон ака давом этди: - Айтинг, қариндош, қанча берай?
Бу гал у ишонди ва ногаҳонда қўли каттагина пул кўришидан беҳад қувонди, ҳис-ҳаяжонларини жиловлаб:
- Ихтиёр ўзингизда,- деди.
- Бир миллион берсам бўладими? Бу – минг доллар дегани.
У қулоқларига ишонмади, лекин вазминликни қўлдан бермай турди.
- Ихтиёрингиз…
- Сиз битта тилхат ёзинг: «Мен Порсоев Басирхон амакиваччам Фалонча Фалончаевдан миллион сўм олдим. Унга бошқа даъвом йўқ» денг.
У шундай деди-ю, Басирхоннинг олдига дафтар билан ручка қўйди. Ногаҳоний омаддан ҳаяжонланган ва хавотирланган Басирхоннинг қўллари қалтирар, фикрини жамлаб ололмасди. Шунга қарамай қинғир-қийшиқ ҳарфлар билан қоғозни қоралаб, амакиваччасига узатди. Ёдгорхон ака уни олиб ўқиди-ю, тағин қайтариб берди.
- Басирхон, Худодан қўрқишим керак: ўйлаб кўрсам, сизга бир ярим миллион беришим лозим экан. Бошқатдан ёзинг: тағин қўшиб қўйинг - «одамларнинг машмашасига ишонмайман, қавмимни ғийбат қилган ножинсларнинг оғзига ураман,» денг.
Ёдгорхон ака пулни, юзига ҳабашнинг акси туширилган целлофон халтага солиб, амакиваччасига узатди. Хушу хурсанд хайрлашишар экан, «Бу ярамаснинг олдига катта суяк ташладим, энди ғинг демайди», деб ўйлади. Шу билан бирга Басирхоннинг қув нигоҳларидан: «Қари тулки, шунча йилдан бери ҳидини чиқармадинг-а!» деган ифодани уқиб олди. Улар хайрлашиш учун чиқишганда, ташқарида нафратангез осудалик ҳукм сурар, ҳаводан куйган резина ҳиди келарди.
- Кимдир баллон ёқаябди,- деди Басирхон.
- Ноинсофлар,- деди Ёдгорхон ака.

* * *

Набиралари билан бирга бўлганда у болага айланиб кетарди.
- Хўш, сизлар кимнинг тойчоғи?
- Сизнинг тойчоғингиз!
- Мен ўрта бармоғимни яшираман: ким топса, отга минади,- деди у завқ билан.
- Мен топаман,- деди Ҳасанхон.
- Аввал мен топай,- деди Ҳусанхон.
У чап қўл бармоқларини яширди, аммо набираларининг иккаласи ҳам тополмади. Бу ҳолни завқ билан томоша қилиб турган Истодахон эриниг завқига завқ қўшмоқчи бўлди.
- Эшитдингизми, Басирхонни милиса олиб кетибди. «Демак, маст бўлиб ким биландир жанжаллашган, фикрлади ўзича Ёдгорхон ака, ногаҳоний бир ярим миллион энди у шўрликни турфа куйларга солиши табиий.»
- Жанжаллашибдими?- фикрини тасдиқлатмоқчи бўлди у. - Йўқ, ёнидан ясама пул чиқибди, бари қалбаки экан, номери бир хил эмиш…
Ёдгорхон аввал эътибор бермади, сўнг ажабланди, кейин эса дафъатан ҳушёр тортди.
- Пулни кимдан олган экан?
Хотини елка қисди. У умр йўлдошининг гапини кесиб, ўрнидан турди ва меҳмонхонага қараб шошилди. Кўрпани кўтариб, шошилинч, пулларнинг номерига қаради: уларнинг бари бир хил эди. Ёдгорхон ака жуда мудҳиш жиноятга қўшилиб қолганини ҳис қилди ва қўрқиб, вужудига титроқ кирди. Негадир, бобосининг ҳам отасининг ҳам қабри йўқлигини эслаб қолди, бу аччиқ қисмат уни ҳам таъқибга олгандай эди. Ранги-қути учиб, нима қилишини билмай, анча ўтиргач, қўл телефонидан ўғлининг номерини терди. «Абонент хизмат доирасидан ташқарида» деган жавоб эса ҳафсаласини батамом пир қилиб юборди.
У саросималаниб қолганди. Кейин эса, қолган пулни яшириш керак, деган фикрга келди. Зудлик билан уни нариги ҳовлига олиб бориб, шелуханинг остига кўмиб қўйди.

* * *

Уни излаб келганлар уч киши бўлиб, улар орасидан фақат участка милиционери таниш эди. Гарчанд, бу ташрифни табиий ҳол, мантиқий оқибат деб билган бўлса-да, унинг дилини ҳад-ҳудудсиз ғусса босди, шунча йиллик тоат-ибодати бир пул бўлганлигини ўйлади, кекирдагигача ботқоққа ботган кишидай руҳи тушиб кетди.
Келганлар у билан яхши муносабатда бўлишди. Салом-аликдан кейин биргаликда, беихтиёр ётоғига кирдилар.
- Ёдгорхон ака,- деди таниш милиционер ,- сизда Басирхон аканинг тилхати бор экан, шуни берсангиз…
У эътироз билдирмай, стол тортмасидан букланган тилхатни олиб узатди. Уни ўқиб кўришди ва папкага солиб қўйишди.
- Энди пулнинг қолганини ҳам топиб берасиз,- деди келганларнинг ёши каттароғи, сирли андиша, маккорона табассум билан.
- Менда пул йўқ,- деди у.
- Сизда пул бор!- деди ҳалиги киши ишонч билан, биз уни, барибир топамиз,- лекин, ўз ихтиёрингиз билан берсангиз, яхши бўларди.
Улар чала-чулпа тинтув ўтказгандан кейин, ҳалиги киши таниш милиционерга имлаб юборди ва у Ёдгорхон аканинг қўлига кишан солди. «Ҳаммаси тамом, ҳаммаси барбод бўлди», ўйларди бояқиш асалчи. Наҳотки менинг ҳам қабрим ўзга юртларда қолиб кетса».
Уни машинага миндиришаётганда, қаердандир Асалой пайдо бўлиб қолди. Қўлига кишан солиб, олиб кетилаётган қайнотасини кўриб, бечора чинакамига даҳшатга тушди, бу ҳол катта адолатсизлик, ноҳақлик, золимлик бўлиб туюлди. Негадир, аввал қайнонасини ўйлади: умр йўлдошини шу алпозда кўрса, қўрқиб, ўлиб қолишидан чўчиб кетди. Сўнг ўзини идора этолмай, дод солганича Ёдгорхон аканинг бағрига отилди, чўккала тушиб, унинг икки оёғини қучоғига олди.
- Дадажон, бу худобехабар, золимларга нима ёмонлик қилгандингиз, нима ёмонлик? Оғзи-бурнидан қон келсин буларнинг, қон келсин!
Ёдгорхон ака ҳам кўз ёшларини тиёлмади. Негадир келинини биринчи бор «сен-сен»лаб дарду-ҳасратлари, сўнгги илинжларини тўкиб солди.
- Асалой! Ҳамма умидим сандан, онажон! Гўрим бошқа ерларда қолиб кетмасин! Пулни аяма! Болаларингни эҳтиёт қил! Зурриётларимни хўрлатмагин! Кампирим сенинг умидингда, онажоним!
Истодахон шовқун-сурондан хавотир тортиб, ташқарига чиққанида, эрини олиб кетишган, келини эса қақшаб йиғларди. Асалой ўзини тутолмай, қайнонасини қучоқлаб олди.
- Аямулложон, муллоамакимни олиб кетишди! Қирғин теккурлар! Гўрингга олов тушгурлар! Энди нима қиламиз? Нима қиламиз? Нима қиламиз?
- Ким олиб кетди? Нимага олиб кетади?
Тафсилотни чала-чулпа эшитган Истодахон ҳам ўзини тутолмади: негадир ўгирилганича, эзилиб-эзилиб йиғлайбошлади.
- Юзингизни ўгирманг, бирга йиғлаймиз,- зорланди Асалой.
Йиллар оша хотиржам рўзгузаронлик қилаётган оила ташвиш, таҳлика, ғусса оғушида қолганди; ҳаёт тизгини қўлдан чиқиб кетгандай эди.
Улар ўзларини босиб олгач, энди нима қилиш кераклигини маслаҳатлашган бўлишди.
- Аввал дўм бовога борайлик, маслаҳат олайлик,- фикрини айтди Истодахон, овози қалтираб.
Бир замонлар бобокалонлари Порсохон отани ҳам айнан уч киши олиб кетганини ва у зоти шарифнинг на ўлиги ва на тиригидан дарак йўқлигини ўйлаб, дили хуфтон бўлар, аммо бу нохуш аломатни келинига айтишни истамас, аксинча, унга далда бериш, кўнглини кўтариш пайида бўларди.
- Вақтимиз зиқ - тўғри милисахонага борамиз,- унамади Асалой.
Икковлари апил-тапил кийиниб, катта кўчагача сукут сақлаб, пиёда боришди.
Улар минган автобусда одам кўп эмасди, танишлар ҳам учрарди ва қайнона, келинга зоҳирий шафқат назари билан кўз ташлаётгандай бўлиб туйиларди. Нотанишлар эса, аллақандай қалбаки пул, уни тайёрлаганлар ҳақида гапиришар, муҳокама қилишарди.
- Сталин замонида бундайларни чиқариб отарди,- деди кексатоб киши.
- Ҳозир энди, пул билан ҳамманинг оғзига урса бўлади,- уни қўллади ёнидагиси,- асалчи бекорга бой бўлмаган экан-да - ўғли пул ясаб бераверган, бу … Барининг номери бир хил эмиш.
Асалойни ногаҳонда ток ургандай бўлди. Гап қайнотаси ҳақида кетаётганлигини фаҳмлаб қолганди у. Қўрқув ва ҳижолат аралаш, диққат билан қулоқ солди. Аммо кексалар Сталинни мақташ билан овора бўлиб кетишди.
У Сталиннинг кимлигини аниқ билмасди ҳам. Шунинг учун эътибор бермай қўйди. Муллаамакисининг қалбаки пул масаласида айбланишини эса тасаввурига сиғдиролмас, бунга ишонмасди.
Милиция эшигида турган дарбон уларни ичкарига қўймаган, бу хусусда бирор маълумот бермаган бўлса ҳамки, беғараз маслаҳатини аямади.
- Сизлар бу ерларда юрманглар - битта зўр адвокат топиб, ўшани кўнглини олинглар, вақт кетмасин!
Эртаси тағин бир нохушликкка гувоҳ бўлишди. Кечаги уч киши келиб, ҳа йўқ, бе йўқ, тўғридан-тўғри ташқари ҳовлига ўтишди, шелухани ковлаб, пулнинг қолганини олишди, ўша ерда санаб, акт тузишди. Кейин эса оила сардори ётоғига кириб, тағин тинтув ўтказишди. Булар ҳам Порсохон эшондан «қизилча» қолганига ишонганга ўхшашарди. Буларнинг бари мудҳиш оқибатлардан дарак берадигандай, жуда кўнгилсиз ҳол эди.
Асалой таниш-билишларнинг маслаҳати билан бир вақтлар прокурор бўлиб ишлаган, эндиликда адвокатлик идораси очган Маллаев деган кишига учрашадиган бўлди. Биринчи боришидаёқ бир пақир асал кўтариб борди. Бу соҳа одамларига иши тушмагани сабаб, уларни жуда қўрс, нописанд деб тасаввур қиларди у. Аммо Маллаев деганларининг хушфеъл, ашраф ва очиқкўнгиллиги манаман, деб турарди. У Асалойни иссиқ қаршилади, гапига ихлос билан қулоқ тутди, аммо унинг хўрлиги келиб гапиролмади. Аслида қўполроқ ёки расмийроқ забонда гаплашганда, бу ҳол рўй бермаган бўларди. Адвокатнинг айнан меҳрибон оҳангини ҳис қилиб, «ёлғиз эмас эканмиз, суянчиғимиз бор экан» деган умид сабаб дийдалари шашқатор бўлганди бечоранинг. Асалой ўзини босиб олгач, Маллаев қайнотасининг фамилия, номи, туғилган йилини суради. У сўзини тугатар-тугатмас, эминлик ила илиб кетди:
- Асалчими? Бўлди! Мен у кишини биламан,- деди, яхши одам!
Қалбаки пул тайёрлашга аралашиб қолганини эшитгандан кейин ҳам, далдакор оҳангда давом этди. - Бўйи мушк пинҳон намемонад, дейишади, тожиклар. Адолат юзага чиқади! Қутқариб оламиз! Мабодо иш чигаллашганда ҳам, олти ойдан кўп сақлашмайди: ёши улуғ экан - декабрда амнистия эълон қилинади. Нимадан қўрқасиз? Сталин замони эмас-ку! Сибирга сургун қилмайди-ку!
Асалойнинг елкасидан тоғ ағдарилгандай бўлди. Ҳар йили амнистия эълон қилиниши ва унда олтмишдан ошганлар авф этилишини эслаб, ҳаловатли қониқиш ҳис этди. Дунёда худди шодлик батамом йўқолгандай, ҳафталаб кулги нималигини билмаган шўрликнинг юзига илк бор табассум ёйилди. Бармоқларини бирин-кетин букиб, декабргача атиги олти ой қолганлигига ишонч ҳосил қилди. Жон сиқувчи мудҳиш кунлар ортда қолганга ўхшарди. Нигоҳларида аввалги ўктамлик қалқигандай, нур пайдо бўлгандай эди. Ҳозиргача Сталиннинг кимлиги билан қизиқмаганидан, негадир надомат чекди.
- Дело билан танишай, кейин аниқ жавобини бераман,- деди, адвокат солиҳлик билан.
- Болаларингизни роҳатини кўринг!- кексаларга ўхшаб дуо қилди у ва бир олам умид, қувонч билан ташқарига йўл олди. Шу пайт Маллаев уни тўхтатмоқчи бўлди:
- Қизим, тўхтаб тур - мен пақирингни бўшатиб берай.
- Йўқ,- деди у шошиб,- сатил ҳам сизники!
Гоҳида миямизда шундай туйғулар жўш уради-ки, уни тилимизга таржима қилиб бўлмайди. У худди шу ҳолатни бошдан кечираётганди: уйига дилга таскин берадиган хушхабар олиб бораётганидан мамнун ва саросимада, фикрлари алғов-далғов, саркаш эди.
Кейинги ҳафта унинг фикрини айрим жумбоқлар жуда банд этганди: мабодо қамоқхонадаги маҳбус вафот этса, жасадни қавмларига беришадими, йўқми? Сибирга жўнатишмайдими? Аммо бу ноўнғай, ножўя гапларни кимдан ҳам сўраш мумкин? Шу гал, маврудини топиб, Маллаевга савол бермоқчи бўлганди, локинда унинг умидбахш гапларини эшитиб, қувонди ва сўрамади. Йўлда кетатуриб, бу хусусда оғиз очмаганидан мамнун бўлди.
Аямуллосининг эзилганини кўриб, ўзининг ҳам дили дардга тўлиб кетганди, бечоранинг. Шунинг учун эшикдан кириши билан, қайнонасини қучоқлаб, гапга киришиб кетди.
- Биз беҳуда ғусса чекиб юрган эканмиз: Муллаамакимнинг ишлари енгил экан - кўпи билан олти ойда чиқаришаркан. Маллаев амаки: «Бу Сталин замони эмас - Сибирга жўнатмайди», дедилар.
- Бузрукхончи, ўғлимчи,- сўради аёл.
- У кишининг адвокатини эртага кўраман,- ваъда берди Асалой.

* * *

Суд бошланадиган кун Асалой қайнонасини олиб боришдан андиша қилди: ўғли билан умр йўлдошини панжара ортида кўриш унинг учун оғир кечиши, касалланиб қолишидан хавотир тортди. Бусиз ҳам қон босими ошиб қолганди бояқишнинг. Адвокат билан маслаҳатлашиб, у айтган вақтда етиб борганида, бир нечта қуролли аскарлар қайнотаси, қайнукаси ва тағин икки йигитча (Бузрукхоннинг жиноятга аралашиб қолган шогирдлари)ни панжара орасига олиб кирган эди. Асалой қайнотасининг маъсум юзига, жовдираган кўзларига боқиб: «Мен сизларга нима ёмонлик қилдим? Нега бу куйга солиб қўйдиларинг?» деган маҳзун нолишни уқиб олгандай бўлди ва тағин йиғлади.
Ҳадемай, казо-казолар ҳам келиб, ўз ўринларидан жой олишди. Суд анжумани очилиб, айбномаларни ўқишга киришилди. Қора курсидагиларни қалбаки пул тайёрлаш ва ундан фойдаланишда айблашди. Аён бўлишича, Басирхон жумабозорлик бир даллолдан қарздор экан. Ўша одам, мазкур пулга ун харид қилаётганда, қўлга тушибди. Табиийки, пулни кимдан олганини айтиб берибди ва ҳакозо.
Шу пайт, Бузрукхонга адвокатлик қиладиган (ўзбекчани сув қилиб ичган) ориққина корейс, жиноят кодексининг турли саҳифа ва моддаларига кўрсатгич бармоғини нўқиб, айбноманинг номланишга қарши чиқди.
- Булар Япониядан келтирилган янги аппаратни синаб кўриш учун, шунчаки қизиқиш сабаб бўлиб, ана шу ишга қўл уришган,- деди у. - Пулдан фойдаланишмаган. Шунинг учун ишнинг номланиши ва моддаларини ўзгартиришни таклиф этаман!
- Қўлимизда шу қалбаки пуллардан фойдаланганлик ҳақида ҳужжат ва асослар бор,- деди жавобан прокурор ўринбосари, давомли мубоҳасалардан кейин, залда гувоҳ сифатида ўтирган Басирхон билан даллол томон ишора қилиб.
Эртаси, индини ҳам шу тариқа майда-чуйда тафсилотларгача сўроқлар берилди, турли ҳолатларга равшанлик киритилди. Бузрукхон айбини қисман бўйнига олган ҳолда, пулни янги мосламани синаш учун ясаб кўрганини, дадасининг ногаҳоний нохушликлардан халос этиш учун ҳалиги йўлни тутганини айтди. Отасида гуноҳ йўқлигини таъкидлаб, уни озод этишларини талаб ( ҳа, талаб) қилди.
Отахон учун эса кўпроқ адвокат гапирди. Унинг бегуноҳлигини талай ҳужжатлар, асослар билан исботлади ҳам. Шундан кейин ҳайъатдагилардан бири:
- Порсоев Ёдгорхон, пулнинг қалбакилигини билмаган бўлсангиз, нега уни шелуха ичига яширдингиз?- деб сўради.
Ёдгорхон аканинг жавоби узуқ-юлуқ, дудмал бўлди.
- Мен майли-ю, ўғлимга жабр қилманглар,- деди, зорланиб.
Ҳаёт инсонга инъом этадиган арзимас шодлик, фаровонлик эвазига жуда кўп ҳақ талаб қилишини ўйлашнинг ўзи аламли бўлади бундай дақиқаларда.
Ниҳоят, ҳукм ўқилди. Гарчанд прокурор Бузрукхонга ўн йил, Ёдгорхон акага беш йил ва икки йигитчага уч йилдан сўраган бўлса-да, талай енгиллаштирувчи ҳолатлар ҳисобга олинди. Бош айбдорга етти йил, қолганларга икки-уч йилдан тегди. Сўнгги сўз беришганда, Бузрукхон ўзини анчайин бепарво тутиб, аввалги талабини такрорлади.
- Менга фарқи йўқ - етти йил умримни бу ерда ўтказдим нима-ю, у ерда ўтказдим нима? Бусиз ҳам озодликдан маҳрум эдим! Маънавий жиҳатдан. Лекин дадам билан шогирдларимга нисбатан фашистлик қилдиларинг!
Шогирдлардан бири эса Бузрукхонни рўйи-рост ҳақоратлади.
- Шу ярамас кўккўзни деб ҳаётим барбод бўладими?! У айтди - мен қилдим! Бу пулга лоақал, битта сигарет ҳам олганим йўқ! Мен президентга ёзаман!

* * *

Кўп ўтмай, Асалой қамоқхонадаги маъмурларнинг ҳам яқин кишисига айланиб қолди. У қоровул, кичик командирларга асал ташиб, уларнинг эътиборларини қозонганди. Асалой келганда, уларнинг аксари қувониб кетарди. Унга бир неча бор қайнотаси билан учрашиш имконини ҳам яратишди.
Оила эса нуқул кун санар - олти ойнинг тезроқ ўтишини зориқиб кутарди. Амнистия ҳақида фармон чиққандан кейин ҳам отахонга бир ойгача жавоб беришмади. Бошқалар пул чўзишаётганини англаб, Асалой бунисига ҳам рози бўлди. Чунки дунёдаги энг меҳрибон кишисини тезроқ уйга олиб боришдан кўра муҳим ва эзгу иш йўқ эди унинг учун. Аммо ундан пул таъма қилмай, қамоқхона бошлиғи учун «майский» асал олиб келишни буюришди. У бошини хиёл эгиб, эҳтиром билан: «Хўп бўлади, хўп бўлади», деди ва айтишганидан ҳам қўпроқ асал олиб борди. Орадан тағин бирор ҳафта ўтгач, Ёдгорхон акага жавоб тегадиган бўлди. Асалой бу гал Тангрибердини излаб борди.
- Ака, сиздан илтимос,- деди, билинар-билинмас таъзим қилиб,- эртага дадажонимга жавоб беришябди. Мошинни ҳайдайдиган одам тополмаябман.
- Гап йўқ!- қисқа қилди у.
Асалой шоша-пиша кўз ёшларини артиб олди. Ўша куни болаларини ювиб-таради, эрталаб уларга янги либослар кийгизди. Аямуллосини ҳам ясантирди ва улар эзгу умидлар ила оила саркорини олиб келишга жўнадилар.
- Бобожонинг эшикдан чиқишлари билан югуриб бориб қучоқланглар, «биз - сизнинг тойчоғингиз», денглар, уқдирди уларга. Аммо турли расмиятчиликлар сабабли, у кишининг чиқиши анча ҳаяллади. Ниҳоят, қадрдон қиёфа пайдо бўлди ва болакайлар шиддат билан югуриб кетишди. Кейин Асалой билан Истодахон ҳам кўз ёшларини тиёлмай, қадрдонларини қучоқлаб олишди.

* * *

Ёдгорхон асалчи энди батамом бошқача одам бўлиб қолганди: камгапликдан ташқари, аллақандай ҳуркак, хаёлчан, одамови ҳам эди. Бирор гапни сўрасангиз, жавоб қайтарар, бошқа вақт сукут сақлаб ўтиришни афзал биларди. У ҳовлидан ташқарига деярли чиқмас, чиққанда ҳам бирор кишининг қорасини кўрса, ўзини ичкарига урарди. Асалари, боғ, от ҳақида сўз кетганда тўлиб-тошиб гапирадиган одам, эндиликда гапни шу ўзанга буришганда ҳам лоқайдгина табассум қилиб қўярди. Отахон аксар вақтни ётоғида ўтказар, овқатини ҳам ўша ерга олиб боришарди. Буларнинг бари, бечоранинг руҳияти фалаж бўлиб қолганидан далолат берарди.
- Бу ҳол тезда ўтиб кетади,- дейишди танишлар,- милисалар урган бўлиши мумкин…
Уйдагилар ҳам алламаҳалгача шу умидда юришди. Ўзгариш бўлавермагач, Асалойнинг хавотири ошиб эрига деди:
- Тўрам, юринг, болаларни дадажонимнинг олдиларига олиб борайлик, зора шуларни кўриб очилиб кетсалар.
- Сиз нима десангиз шу,- деди ва Ҳасанхон билан Ҳусанхонни олиб киришди. Чол набираларини кўриб, совуққина бош силкиб қўяқолди. Бу ҳолни кузатиб турган Асалойнинг тағин ўпкаси тўлиб кетди.
- Дадажон, нега: «Сиз кимнинг тойчоғи, деб сўрамаябсиз? Нега? Нега? Сизни пажмурда қилиб ташлаганларнинг оғзи-бурнидан қон келсин, уйига ўт тушсин! Ўт тушсин, илойим!- деди ва унинг елкасига бош қўйиб, тағин йиғлашга тушди. Сўнг кўз ёшларини чала-чулпа артиб, қўшиб қўйди. - Майли, майли, соғ бўлсангиз - бас! Уйда тоғдай бўлиб турганингизнинг ўзи ҳам - бизнинг бахтимиз! Ҳали тузалиб кетасиз. Аямулложоним билан разведкага борасизлар, болаларимга от бўласиз! Шундай-а, шундай-а?- тасдиқлатиб олди у.

* * *

Асалой ҳамон тин олмайди: эрталаб дастурхон тузатади, ҳаммани чойга таклиф этади. Кейин сигир соғади, молларга озуқа беради; хизматкор-у мардикорлар ишини назорат қилади. Калитлар шодасини шарақлатиб, ертўлага, омборхонага шошилади. Асалари қутилари қопқоғини секин очиб, улардан хабар олади, бекорчихўжа эркак арилар кўпайган бўлса, уларни ўлдиради. Кечки пайт худди Ёдгорхон акадай, шошмай отни эгарлайди, боғни айланиб келади. Гоҳида тунлари уйғониб, муллоамакиси, аямуллоси ётоқларидан хабар олади, улар тинчгина ухлашаётганига ишонч ҳосил қилгач, пичирлаб шукроналар айтади.
Айрим пайтлар ёнбағирдаги боғ томондан милтиқ гумбурлаганини эшитган жағалвойликлар енгилгина сесканиб қўйишади.

Гул бир ён, чаман бир ён

agent007 — Wed, 04 Jun 2014 17:04:37 GMT

Гул бир ён, чаман бир ён. Тўра Сулаймон

ФАХРИЯ

Ассалом, она юрт, тонглар ўлкаси,

Таъриф-тавсифингни йўқ ниҳояси.

Сенга бағишланур муқаддас қўшиқ

Бу—ўзбек элининг ўз мадҳияси.

Кўҳна ота юртим, қадим Туроним,

Ўз бешик, ўз тилим, шавкатим, шаъним.

Етти иқлим ичра тенги топилмас —

Тупроқлари олтин Ўзбекистоним.

То башар бор экан, бор экан қуёш

Бирлашган элга ёв отолмагай тош.

Ёвқур йигитларинг, лочин қизларинг

Ғанимлар олдида эгишмайди бош.

Дастурхони очиқ, хирмони баланд,

Самовий тоғлари номига монанд.

Оламга машҳур не зотлар ватани

Меҳринг қон-қардошлар меҳрига пайванд.

Сен тошқин Жайҳуним, теран Сайхуним,

Сен—менинг ўтмишим, сен—ёруғ куним.

Елкадош ўлкалар билан ҳамнафас

Шонли Туркистоним—Ўзбекистоним.

Гулинг гулзор бўлсин, қирларинг ўрмон,

Дарёларинг денгиз, кўлларинг уммон.

Ҳудудинг дахлсиз, яловинг юксак

Сен—шарқнинг машъали сен—доруломон.

ИЛТИЖО

Баҳор келса бошланур боғда булбул хониши

Саъва қумри нағмаси, суралай товланиши,

Қирларда лола сайли, қишлоқларда йил боши:

Тўхтагай табиатдан Ҳаққушлар зорланиши

1 / 16

Гул бир ён, чаман бир ён. Тўра Сулаймон

Баҳор, кетма менинг боғимдан.

Қилмиши қинғир зотга давр қайда, даврон қайда?

Ватангадо кимсага беминнат макон қайда?

Ёлғиз отга оламда ном қанда, нишон қайда?

Баҳор, сенсиз саҳрою тоғу тошга жон қанда?

Кетма, Баҳор, менинг боғимдан.

Ўлмасликка ишора — ўланга ошиқлигим.

Саодатга ишора — замонга ошиқлигим

Теранликка ишора — уммонга ошиқлигим.

Гўзалликка ишора — бўстонга ошиқлигим.

Баҳор кетма менинг боғимдан.

Букун қай бир ерда қиш, қайда хазонрезгилик,

Қайларда ёз, қайда куз, қайда жондан безгилик,

Кўкламнинг ҳар нафаси умрга арзигулик,

Боғсиз, боғбонсиз ерда не ҳам қилсин эзгулик...

Кетма, Баҳор, менинг боғимдан.

Гиёҳ билан қопланмиш кўҳна қабр бошлари,

Майсадаги шудринглар—кимларнинг кўз ёшлари?

Бу ерда ётар отам ҳам узангидошлари,

Ҳар баҳор эслар уни қавми-қариндошлари,

Баҳор, кетма менинг боғимдан.

Ёз бўйи қорга зорман, қишда баҳорга зорман,

Чаманда гул бўйига интиқман, интизорман,

Куз келман хазон бўлган севги, гулдан безорман.

Баҳорсиз ҳам диёрсиз эл ичра беназарман,

Баҳор, кетма менинг боғимдан.

АРМОН

Бобомнинг орзулари

амалга ошмас бўлса,

Юрган йўлимда ўлан,

қўшиқ қалашмас бўлса,

Қўшиқларим боғлардан,

тоғлардан ошмас бўлса,

Эл-юрт бахтини куйлаш

менга ярашмас бўлса,

Кўнглимда армон ётар

чўкиб ётган нор мисол.

Хешларимнинг бемаврид

кўзларида ёш кўрсам,

2 / 16

Гул бир ён, чаман бир ён. Тўра Сулаймон

Бир мард билан нопокнинг

тақдирин туташ кўрсам

Қайси бир бегуноҳни

кенг йўлда адаш кўрсам,

Бир бетайин кимсанинг

оёғида бош кўрсам...

Кўнглимда армон ётар

терскайдаги қор мисол.

Аро йўлда қолгудай

бўлса бирор йўлдошим,

Манзилга етмай туриб

қоқилса қайғудошим,

Муҳтож бўлса кимгадир

жон аямас қурдошим,

Бадкор деган ном олса.

УМР ЎТМОҚДАДИР ДАРЁ МИСОЛИ

Эсиз, болаликни қолдириб ортда,

Умр ўтмоқдадир дарё мисоли.

Қолдириб-қолдирмай из бу ҳаётда,

Умр ўтмоқдадир дарё мисоли.

Оппоқ тонгни улаб тийраи шомга,

Бирда шак келтириб сирли оламга,

Гоҳо таъзим қилиб бадкор, бадномга,

Умр ўтмоқдадир, умр ўтмоқда.

Қай кезлар ушалмай орзу-армонлар,

Бирда ғолиб келиб тулкисимонлар,

Бирда бой берилиб бебаҳо онлар,

Умр ўтмоқдадир, умр ўтмоқда.

Денгиздай мавж уриб, қирғоқдан тошиб,

Юрар йўлимиздан бирда адашиб;

Ким биландир зимдан мансаб талашиб

Умр ўтмоқдадир, умр ўтмоқда.

Яратиб не сирлар, не мўъжизалар,

Қутлуғ кун кетидан кун ўтказилар.

Беҳуда ўтган дам—кўнгил эзилар...

Умр ўтмоқдадир, умр ўтмоқда.

Ҳар тонгда тўрғайдан олдин уйғониб,

Чаманлар яратиш ишқида ёниб,

Бирда-чи: эътиқод, имондин тониб

Гул бир ён, чаман бир ён. Тўра Сулаймон

Умр ўтмоқдадир, умр ўтмоқда.

Эрта билан боғлиқ—не дамларимиз,

Билиб-билмай босган қадамларимиз,

Хайрли иш, алам, қарамларимиз

Умр ўтмоқдадир дарё мисоли.

Кексалик мўралаб эшик қоқмоқда,

Болалик қайтадан қайтарилмоқда...

Биздан эрта кунга нелар қолмоқда?

Умр ўтмоқдадир, умр ўтмоқда.

Ўлмас созни ўйлаб дегинг келмайди,

Ўчмас издан сўйлаб дегинг келмайди,

Мангуликка бўйлаб дегинг келмайди

Умр ўтмоқдадир дарё мисоли...

ИСТИҒФОРИ ДИЛ

agent007 — Wed, 21 May 2014 17:13:23 GMT

ИСТИҒФОРИ ДИЛ

Ҳурматли "Zamon” газетасининг таҳририяти!

Бу хатни сизга йўллашдан мақсад, ҳозирги ёшларга озлаб ўгит - насиҳат берсангизлар. Бўлган воқеани гапириб берай, хулоса чиқаринг, муҳтарама опахонлару, сингилжонлар...
Мумкин бўлса исмимни ўзгартириб Дилдора десам. Ўзимга келсам, қолоқ бир қишлоқнинг чеккасидаги уйчада яшардим. Гўзалликда тенгги йўқ, йигитларнинг ҳаваси келадиган, қўзи сочли , узун киприкли қизман. Тақдир тақозоси билан жудаям бадавлат хонадонга келин бўлиб тушдим. Хонадон аҳли мени ўз қизидек қабул қилди. Оз вақт ичида хонадоннинг эрка, дайди келинига айландим. Кунлар ўтиб ҳомидадор бўлдим. Менда бир одат пайдо бўлди, кечалари ухлай олмай, беркитиб ейдиган "ўғри томоқ” лилик одат чиқардим. Қарабсизки шу иш 9 ой давом этди. Қайнота-ю, қайнона, қайинсингилларимдан беркитиб кечалари ширинликлар ер эдим. Вақт соатим етиб, туғруқхонага бордим, буни қаранг-ки, Оллоҳнинг иродаси кучли экан, шунчалик қийналдим-ки, негадир беркитиб еганларим қўз олдимдан бир-бир ўта бошлади, Оллоҳим мени тўлғоқ азобида ҳафта давомида қийнади. Мана сунъий йўл билан фарзандли бўлиб ҳам олдим. Кунлар кетидан кунлар ўта бошлади, лекин менинг аўғри томоқ”лилик одатим қолмади. Менда яна бир янгидан қўшимча одат пайдо бўлди. Уйга жумалаб кетдим деб, айланиб, бозорларга бориб келардим. Энам ва отамдан беркитиб, эрим маошидан олиб қолиб, ўзимга керакли кийим-кечак, анжомлар олардим. Буни онам эса байрам кунлари ўзимга совға ҳисобида олиб келарди.
.Мен бу ишларни ўйламасдан қилибман, эна билан ота арвоҳ экан, билмабман. Ёшлик қилибман, буни тушунтиришнинг ўрнига онам ҳам мени йўлдан урибди. Бу қилган гуноҳларим ўчун Оллоҳдан менга қандай жазо келишини билмайман-у, лекин онам оғир аҳволга тушди. Кечалари ухлай олмайди, шайтонларми, арвоҳларми онамнинг юрагини сиқиб, ё қизингга тавба қилдирасан, қуда-андангга бориб шу вақтгача бўлган воқеалардан хабардор .
қиласан, шуларнинг розилигини оласан, бўлмаса сени ҳам, қизингни ҳам бир умр тупроқ остига олиб кетаман, бу дунё билан хайрлашасан, деган нидо келади. Мен бу дардни кимга айтаман. Ўғри томоқлигим, фариштадек қайнота-қайнонамга ёлғон гапирганларим учун онамнинг қулоғи кар, кўзи кўр бўлиб қолди.
Оллоҳимнинг иродаси шунчалик кучли экан, онамнинг тўғри йўл кўрсатмаганлиги учун шунчаки жазоланди, энди менинг ҳаётим нима бўлади. Мен келажак ҳаётимдан қўрқаман, мен ҳам онамга ўхшаб бир умр касалликка чалинсам, фарзандим нима бўлади, бировларнинг қўлига қарам бўлиб, ҳар кимнинг турткисига қоладими, деб ўйлайман. Шу саволимга жавоб бериб, менга тўғри йўл кўрсагингизлар, ҳурматли таҳририят!
ДИЛДОРА,
Туркистон шаҳри.
Дилдора синглимизнинг ушбу хатига жавобларингизни кутиб қоламиз.

НАФСГА ҚУЛ БЎЛГАНДА ёхуд ТАЛДИҚЎРҒОНЛИК МАҲАММАД ҚАРОҚЧИНИНГ БОШИДАН КЕЧИРГАНЛАРИ

agent007 — Wed, 21 May 2014 17:09:22 GMT

НАФСГА ҚУЛ БЎЛГАНДА ёхуд

ТАЛДИҚЎРҒОНЛИК МАҲАММАД

ҚАРОҚЧИНИНГ БОШИДАН

КЕЧИРГАНЛАРИ

Иш юзасидан 2008-йилнинг ёзида Алматига борадиган бўлиб қолдим.Чимкентга келиб, поездга билет сотиб олдим ва кучқурун йўлга тушдим.Чой устида купеда бир йигит билан танишиб қолдим.Илгари бойвачча бўлган, жиноят содир этиб, жазосини ўтаб қайтаётган талдиқўрғонлик йигит экан.Бир уйи шаҳарда, иккинчиси тоғ тарафда экан.Тоғдаги уйида 200 йили ва 200дан ортиқ қорамоли, 400 қўй ва уларга қарайдиган молчилари бор экан.Шунча дунёнг бор экан, нега ўғирлик қилдинг, десам, 60га чиққунича фақат ўғирлик билан шуғулландим, икки киши бўлиб икки тоғдан, Угам орқали Қирғизистонга ўтардик, албатта, катта машаққат билан, кейин дурбин билан йилқи

тўдаларини кузатардик,энг қари бияни қидириб топиб, тушлик пайтида унга яқинлашардик ва ушлардик.

—Қандай қилиб?

—Унга уйқу дори қўшилган сомса берардик,ярим соат ўтар-ўтмай,от ухлаб қоларди, шу пайтда

юганлаб миниб олардик.Шеригим ҳам йилқи тўдасини бошлаб юрадиган йилқини топиб, уйқу дори

қўшиб тайёрланган сомсдан берарди ва у ухлаб қолганда эгарлб, миниб оларди.Қарабсизки,

отларнинг биттаси қолмай, орқамиздан эргашиб келаверарди.Икки тоғ орасидаги дарёдан фақат

бақувват отларгна кечиб ўтиб, ночорлари қолиб кетарди.Сувдан, аниқроғи биринчи тоғдан ўтиб

олгач, отларни туни билан ўтлатиб, ўзимиз арчазорда дам олардик.Эрталаб яна йўлга чиқардик,

Кечқурун уйга етиб келардик ва ўлжани тақсимлаб, иккига бўлиб олардик.

Икки марта Қозоғистонда, икки марта Қирғизистонда , жами тўрт марта қўлга тушиб, қамалиб

чиқдим.60 га тўлганимда юбилейимни нишонладим ва 12 шогирдим олдида бошқа бу ишга қўл

урмасликки ваъда бердим.

6 ой ўтиб, бир йигит мени излаб келди, ёнида менинг шогирдим.Нотаниш йигит алматилик энг зўр

улоқчилардан экан,илтимосини баён қилди.Талдиқўрғонлик бир кишининг отларидан бир йилдан

бери енгилиб келар экан.Шу кишининг отларини ўғирлаб олиб келишни сўраб келган экан.Эвазига 50

минг доллар ваъда қилди.Бу пулни эшитгач, қандай қилиб рози бўлгнимни билмай қолдим.25 минг

долларни шу ернинг ўзида санаб берди, қолганини иш битгандан кейин бераман, деди.Шогирдим

ўғирланадиган отлар юрган жойни, эгасининг тоғдаги уйи ва қўрасини вертолетда олиб бориб

кўрсатди.Ярим гектар жой девор билан ўралган экан.Катта тепаликнинг устида бўлиб, атрофида

уйлар йўқ экан.15 кун муҳлат сўрадим ва дарҳол от миниб, хўржинга нон, иккита ароқ ва қози

солиб,йўлга тушдим.Икки кун деганда излаган қўрани топдим. Эшикни тақиллатдим, эллик ёшлар

чмасидаги бир киши очди ва ичкарига таклиф қилди.Мен от йўқотиб, излаб юрганимни, адашиб бу

ерга келиб қолганимни айтдим.Уйда ўзи ва хотини бор экан.Ҳадемай овқат тайёр бўлди, мен

ҳўржинда қози ва ароқ борлигини айтган эдим. уйни эгаси чиқиб, олиб келди.Қорин тўйгач, ҳовлига

чиқиб,ён атрофни кузатиб чиқдим.Учаламиз ароқ ичиб олганмиз, уй эгаси 5 отни улоққа

тайёрлаётганини, улар ўзидан бошқа ҳеч кимни олдига йўлатмаслигини айтди.Бунинг сирини ҳам

мастликда айтиб қўйди.Ҳар куни кечқурун бир ҳовуч қанд бериб, ўзига ўргатиб олган экан.Кейин,

отларнинг эгаси бошқа одам эканлиги, унга100 минг ойлик тўлашини ҳам яширмади.Шу куни ётиб

қолдим.Тунда ташқарига чиқмоқчи эканлигимни уй эгасига айтдим.У мени ўз кузатувида ташқарига

олиб чиқди.Ҳовлида 5 та қора "ЖИП" машинаси турибди, яп-янги, атрофида 5та ит, ҳаммаси

бўш."Буларга ўзимга ишонгандек ишонаман", деди уй эгаси итларига ишора қилиб.Ой ёруғида

ҳаммаси аниқ кўринарди.10 кундан кейин уй эгасининг хўжайинини туғилган куни экан, шунга ушбу

"ЖИП"лардан бирини миниб боришини айтди.Бу хабар менга жуда қўл келган эди.Чунки у

хўжайининиг уйига туғилган кунга кетса, отлар қаровсиз қолади, ўғирлаб кетиш учун яхши имконият

бу.Уйга қатнот боғлаб учи келдим ва тайёргарлик кўра бошладим, яхшигина режа туздим.Йўлга

чиқишда ухлатадиган дори қўшилган сомсалардан анчагинасини хуржунга солиб олдим.Икки кун йўл

юриб, манзилга яқинлашдим ва узоқдан туриб, машинанинг чиқиб кетишини пойладим.Мана

ниҳоят,эшик очилиб, "ЖИП"лардан бири чиқиб кетди.Дурбинда аниқ кўрдим, машинага икки одам

ўтирди ва шаҳар томонга кетди.Мен эса секин қўрага яқинлашдим.Итлар вовуллай бошлашди.Мен

уларга қараб сомсаларни улоқтира бошладим.Итлар сулайиб қолишгач, мен қулфни арраладим ва

ичкари кирдим.Қўлимда бешотар милтиқ.Отхонада ҳам қулф борэкан, уни ҳам қулфини

арраладим.Саройнинг ичида бешта қорабайир гижинглаб турибди.Лекин ҳаммасининг оёғи

кишанланган.Мен уларга бир ҳовучдан қанд бердим.Кишанларни ҳам арраладим, отларнинг

юганладимустунга боғланган арқонларни пичоқ билан қирқиб ташладим.Биринчи отни етакладим,

қолганлари орқасидан чиқишди.Ҳеч ким йўқ жойлардан юриб, қир ва адирлардан ошиб, икки ярим

кун юриб, тунда уйимга кириб келдим.Отларни қўрага бойлаётган эдим, машиналар келиб

тўхтади.Секин эшикнинг тирқишидан мўраладим.Қарасам, алматилик йигит экан, ёнида яна кимдир

бор.Эшикни очиб, уларни уйга таклиф қилдим.Машиналарини ҳовлига киритишди.Отларни кўриб,

қувонганидан бағрига босишди ва уйга кириб, 25 минг долларни санаб беришди.Отларнинг

ҳаммасини ўзимга сўйдиришди,гўштини машинага ортиб бердим.Териларни кўмиб ташлаймизми

деасм, ҳар бири 5 минг тенге туради, деб клёнка қопга солдиришди.Мен ҳам улар билан бирга

кетдим ва гўштларни ҳайдовчи билан бирга гўшт дўконига ўтказдик.Тери қабул қиладиган жойга

бориб, териларни ўтказдик ва 25 минг тенгени санаб олдик.Пулни санаётганимизда бир аёл бизга

қараб"Отларнинг ғаммаси қора экан, бир-бирига ўхшашлигини қара" деб қолди.Биз унга эътибор

бермай, чиқиб кетдик.Икки кундан кейин телевизорда бешта қорабайир йўқолгани, топиб берганга ё

отларнинг хабарини берганга бир миллион тенге суюнчи берилиши ҳақида хабар

берилди.Алматидага терихонада биз ўтказган терини кўрган аёл телевизорда берилган хабарни

кўриб, кўрсатилган телефонга хабар қилади.Келинглар кўринглар, сзларнинг от бўлса, пулини

берсанглар, терини олиб келган машинанинг номерини айтаман, дейди.Тери топилгач, ҳалиги аёлга

бир миллион тенгени беришади.У эса машинанинг номерини ёдлаб олган эканми, айтиб

беради.Ҳайдовчини полиция ушлайди.У эса отларни Маҳамаджон ўғирлаганини айтган.Унинг

қўлига кишин солиб олиб кетишади ва олти йилга қамашади.Ҳайдовчи ҳам жазосиз қолмайди, уч

йилни орқалаб кетади.Алматилик чавандознинг ҳаракати билан иккимиз ҳам муддатимиздан олдин

чиқдик, дея ҳикоясига якун ясади Маҳамаджон.Биз бу вақтда поездимизда Алматига кириб келган эдик.

Мирпўлат РИЗО.

Аёлнинг минг оҳи

agent007 — Wed, 21 May 2014 17:06:10 GMT

Аёлнинг минг оҳи

Онам мени туққанда уни ўраб турган чеҳралар ифодаси унга ғайритабиий “бир нарса” туққанини хабар қилгандай эди..
Эсимни танибманки, мен бор-йўғи қандайдир “бир нарса” эканлигимни англадим!

1

Мен бирор нарсага бўлган эҳтиёжимни билдириб йиғлаганимда... истагим амалга ошмас эди.
Менинг укам бирор нарсага бўлган эҳтиёжини билдириб йиғлаганида эса... бутун дунё унинг истагини амалга оширишга шошар эди.
Ўшанда мен
йиғи либосини ечдим.
Сўнг уни тахлаб
онамнинг жавонига қўйдим.

2

Қалбимда узоқларда яратилган икки қанот пайдо бўлди.
Қўлларимда тунлар бедорлиги ва йиллар ҳорғинлиги билан безатилган “оппоқ саҳифа” жилваланарди.
Онамнинг лаблари қимирлаб, у шивирлар эди.
– Қанийди мана шу ютуқларни укангга берса эди.
Ҳарфлар чилашиб эриб кетади.
Саҳифадан қора ёшлар оқиб тушади.
Узоқларда яратилган қалбим эса “анқо”га дуч келади ва қанотлари синиб, қонланиб, ўзимга – кўкрак қафасимга қайтади!

3

Уй жиҳозлари вақти-вақти билан ярақлатиб артиб турилганидек, онам ҳам мени муайян кунларда “ярақлатиб” турар эди.
Аёллар кўплашиб “делегация” бўлиб келардилар.
Улар қадди-қоматимга тасанно айтар эдилар.
Бўйимни ўлчар эдилар, энимни ҳам.
Қадам ташлашимга разм солар эдилар.
Менинг ҳидимни ҳидлаб кўрар эдилар.
Нафас олишимни санар эдилар.
Сочларимни мақташни жойига қўяр эдилар.
Сўнг кетар эдилар!..

4

Тушимда у менга дердики:
– Қўлни қўлга бериб аҳдлашамиз, азизим, келажак ҳаётимизни қурамиз.
Тушимда мен унга дебман:
– Сен менинг туғилган онимсан!
Лекин...
Мен буни сенга қандай қилиб айтаман?
Атрофимдаги мени ўраб турган барча нарсалар харитам белгиларини ўчириб юборар, ҳудудларим остоналарини ўзгартирар ва улар менинг тўрт томоним фақат
шарқ
шарқ
шарқ
шарқ
эканлигини эслатар эди.

5

Мен уни кўришни хоҳладим..
Ҳатто у мени кўришни талаб қилмаса ҳам.
– “Қандай шармандалик... овозингни ўчир, ҳой қиз! Уни сен фақат никоҳ кечаси кўрасан!”
Қалбимда аланга олган ёнғин... умр орзулари... ҳиссиёт шалолалари... кичик сирларим...
Мен буларнинг ҳаммасини нотаниш, ҳеч қандай белгилари йўқ бир эркакка очиш учун қалбимда сақлайманми?!
– “Биз ҳаммамиз мана шундай турмушга чиққанмиз. Сен ҳам кўзларингни чирт юмгин-да, бўлди!”
Юмилган кўзларим ичида ҳалокатли қоп-қора қоронғулик, уни ой ҳам ёрита олмайди, унда юлдузлар ҳам рақсга тушмайди.
Қалб тубида ёнган савол жўшқин уради:
– Наҳотки, мен бутун умр кўзларимни юмганча қолишга мажбур сўлсам?

6

Кўз ёш томчиларимни битта-битталаб ютаман!
Ўқдек қатл этувчи сўзларидан қалбим ғалвирдек илма-тешик бўлади, унинг огоҳлантиришлари тегирмонида аёллигим латофати ундай янчилиб кетади:
– “Агар сен шу ой ҳам ҳомиладор бўлмасанг, мен ой охирида уйланаман!”
Мен Худога сажда қиламан, эримга бўйсунаман.
У ҳар сафар онасини зиёрат қилиб, “қизил ўқ”ларини жамлаб қайтгач, менинг руҳимдан кўринмас қонлар оқади.

7

Қоғоз пулларнинг ҳаётбахш ҳиди бор, агар ўша пуллар пешона тери меҳнатимиз эвазига ишлаб топилган пуллар бўлса!
Биринчи луқмаи ҳалолнинг таъмини кутиб, оғиз очиб, қаерга сарф қилиш керагу, қаерга сарф қилиш керак эмаслигини режалаштиришда ақл шошади.
– “Маошингни менга бер! Сенга ҳам, бу уйга ҳам мен пул сарфлайман!”
Шахсий эҳтиёжим учун керак бўлган маблағни олиш учун қўл чўзганимдаги хўрлик тенглашади, фарқи йўқ – бу унинг маошиданми ёки менинг ўз маошимданми.
Шунинг учун ишдан бўшадим!

8

Турли хил ранглар ўрмони кўз ўнгимда жилваланади.
Мен улар ичидан ўзимга кийиш учун кийим қидирдим.
Буниси мен учун тор...
Бунинг ранги жуда ҳам ялтироқ, дарров кўзга ташланади, мен ундай эмасман.
Бу мени ёшартириб кўрсатади... менинг қалбим қари, кекса.
Бу эса виқорлик ва муҳимликни яланғочлайди. Менинг ичим бўм-бўш.
Мана буни... эрим мен учун сотиб олди, у онахонларга, уй бекаларига, хонадон асираларига ва талабга қараб чақириладиган сийға хотинларга муносиб.
Мен уни кийдим.
Эрим эса юзини телевизор томонга буриб олди!

9

Шимолий қутб уйимда маскан топган.
Мен у билан нон-туз ейман.
Мен у билан сув ичаман.
Мен у билан ухлайман.
У билан суҳбатлашишни хоҳласам, сукунатли чўққиларининг совуқлиги мени чақириб олади.
Менга ҳам сукунат ва музлик неъмати келишини тилаб, ўз-ўзим билан кифояланаман.

10

Уйим саҳросида ўғил болам чирқиллайди.
Мақтов ёрлиқлари, розилик медаллари, табрик ва муҳаббат қоғозлари мени бундай ажойиб ютуқ билан қутлаб ҳар томондан ёғилади.
Алоҳида эътибор билан мени ўраб оладилар, бундай эътибор ҳиссиётимнинг бир қисмини эритиб юборади.
Турли-туман овқатлар: “ўғил болага фойдаси бор!”
Турли-туман насиҳатлар: “ўғил болага фойдаси бор!”
Пул ҳам сахийлик билан ошиб-тошади: “ўғил боланинг манфаати учун!”
Мен шунда ҳар куни ўғил туғишни хоҳладим.
Уларнинг дунёга келиши ёритган доира ичида бўлиш учун, эҳтимол. Шунда уларнинг онаси сифатида, уларни ўз танида кўтариб юрган инсон сифатида уларнинг юлдузлари ёруғидан менга ҳам нимадир насиб қилиб қолар!

11

Болаларимнинг икки хизматкори бор. Бири ёлланган, маош эвазига, иккинчиси бепул.
Уларнинг қуруқ буйруқомуз чақирувлари тинмайди.
Мен ва болаларим ўртасида ўзим орзу қилган меҳр тўрларини тўқишга ҳаракат қилдим.
Бироқ “рох” қуши уларнинг “аслидан нусха” – оталарининг чангаллари каби бўлишини хоҳлади.

12

Мен қизимни туққанимда мени ўраб турган чеҳралар ифодаси менга хоҳланмаган “бир нарса” туққанимни хабар қилгандай эди.
Қизим эсини таниганида, у бор-йўғи қандайдир “бир нарса” эканлигини англамаслигини умид қиламан!

Ҳиям ал-Муфлиҳ

Араб тилидан Муртазо Сайдумаров таржимаси

Девпечак

agent007 — Wed, 21 May 2014 17:05:03 GMT

Девпечак

Бир кун бир деҳқон саккиз ёшли ўғлини етаклаб боғчасига кирди. Боғчада олма, нок, шафтоли, ўрик, анор, анжир ҳам узум каби ҳар турли емиш оғочлари ям-яшил бўлиб кўкарган. Урикларнинг довуччалари ёш болаларни қизиқтирадиган бир тусда осилиб турган эди. Ота-бола боғчада кеза-кеза бир ёш ўрик оғочининг тагига етдилар. Бола қўл узатиб, ҳалиги ўрикдан икки-уч дона узиб, оғзига солди. Ўрик думбул эди. Қарс-қурс чайнагандан сўнгра: «Отажон, бу ўрик қандай чиройлик ҳам қандай тотли!» — деди. Ота-си: «Ўғлим! Бу ўрик оғочини сен туғилган кунда сенга атаб эккан эдим. Ҳозирда бу ҳам сенга ўхшаб, саккиз ёшга кирди. Иккингиз тенгсиз, бу кундан бошлаб, оғочнинг эгаси сен. Сен ўзинг боқ, ўзинг суғор, емишларини истаганча е, ўртоқларингга бер, нима қилсанг, қил!» — деди.
Бола отасининг бу сўзларига жуда севинди. Огочга яқинроқ бориб, диққат билан қаради. Остдан бир ўт чиқиб, оғочга чирмаша бошлаганин кўрди.
— Отажон, бу қандай ўт, нима учун менинг ўригимга чирмашадир?
— Ўғлим! Бу девпечак деган ўтдир. Буни тезлик билан юлиб тозаламаса, бир неча кун ичида бутун оғочни ўраб олиб, дарров қуритадир. Бу ўт учун илдиз ҳам керак эмас, оғочнинг бир шохида озгина бир бўлаги қолса ҳам ўсиб кетиб, бутун шохларни қоплайдир.
— Бўлмаса, эртага кириб бу душманни бутун илдизларини юлиб, ўригимни тозалаб қўяман.
— Балли, ўғлим, шундай қил, унутма!
Ота-бола бу суҳбатдан сўнг қўл ушлашиб, боғчадан чи-қиб кетдилар.
Эртасига боланинг эсидан ўриги чиқиб кетди. Орадан ўн беш кун ўтди. Боланинг эсига бирдан боғчадаги ўриги ва унга чирмашган девпечак тушди.Югурганча боғчага кир-ди, ўрикнинг тагига бориб қараса, аллақачон девпечак ўрикни бутун шохларигача ўраб олган, яшил япроқларни сарғайтирган, тотли емишларини сўлдирган эди.

Мунавварқори Абдурашидхонов

Аллоҳ таоло аксирганни севади, эснаганни ёмон кўради

agent007 — Wed, 21 May 2014 16:57:36 GMT

Аксирдим, алҳамдулиллаҳ!..

Муаллиф: | 01 Май 2014

“Аллоҳ таоло аксирганни севади, эснаганни ёмон кўради”
(Бухорий ривояти)

Мутахассисларнинг таъкидлашича, аксириш бурун тешиги ҳамда нафас мускулларининг тебранишли ҳаракати билан ҳавони бир онда оғиз ва бурундан чиқариш ҳодисаси. Аксириш билан вужудимизда:
- Мия ва юрак томирлари кенгаяди;
- Кўзёши каналлари очилади;
- Оддий нафас олиш билан чиқмаган ўлик ҳаво чиқиб кетади;
- Юрак миллисониялар ичида тўхтаб, яна ишга тушади (яъни, дам олади);
- Вужуддаги баъзи зарарли токсинлар ташқарига чиқиб кетади.

Кўпчилигимиз жамоат жойларида уялиб, тортинибми келган аксани ортга қайтаришга уринамиз. Ваҳоланки, аксириш қанчалик фойдали бўлса, уни қайтариб қолишнинг зарарлари ҳам оз эмас. Мисол учун, киши бир лаҳзада инфаркт бўлиб қолиши ёки вена қон томирлари ва ўпкаси кучли босимдан ёрилиши ё бўлмаса, мия томирларида тиқин юзага келиши оқибатида фалаж (инсулт) бўлиб қолиши мумкин. Демак, аксиришни қайтаришга ҳожат йўқ, фақат одобларига амал қилсак, кифоя.
Аксириш асносида кўзларнинг юмилиши ҳам биз учун катта неъматдир. Агар юмилмаганида, аксириш жараёнида кўзлар косасидан чиқиб кетиши мумкин экан.

Ҳамд айтиш

Аксирганда “Алҳамдулиллаҳ” дейиш Расулуллоҳнинг (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) тавсиялари. Бу ҳақида ҳадиси шарифларда бундай дейилади: “Сиздан бирингиз аксирган пайтида “Алҳамдулиллаҳ” десин...” (Бухорий ривояти);
“Аксирганда Аллоҳга ҳамд айтиш ҳар дардга даводир” (Ҳоким ривояти).
Аксирганда ҳамд айтиш билан вужудимизга берган енгиллиги, бир он тўхтаган юрагимизнинг яна ишга тушириб, ҳаётга қайтаргани ва юқорида санаб ўтилган кўплаб фойдалар учун Аллоҳга шукрона келтирамиз.
Демак, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) аксирган кимсанинг Аллоҳга ҳамд айтиши хусусида қатъий кўрсатма берганлар. Ҳатто унутган кишига буни эслатиб қўйишни вазифа қилганлар: “Аксириб, ҳамд айтмаган кишига эслатиш учун “Алҳамдулиллаҳ” денг! Чунки аксирганнинг ҳамд айтиши ҳар дардга даводир” (Дайламий ривояти).

Жавоби қандай бўлади?

“Сиздан бирингиз аксирганида “Алҳамдулиллаҳ”, десин. Ёнидагилар ҳам унга “Ярҳамукаллоҳ” (Аллоҳ сенга раҳм қилсин), деб айтишсин. Аксирган ҳам бунга жавобан “Яҳдина ва яҳдикумуллоҳ” (Сизу бизга Аллоҳнинг ҳидояти бўлсин), десин” (Абу Довуд ривояти).
“Ширъа”да келтирилади: “Аксирганга ташмид айтиш тиш ва қулоқ оғриғидан сақлайди”.
“Ярҳамукаллоҳ” дейиш ташмид деб номланади. Мўминлар орасида меҳр-муҳаббат ёйилиши ва Аллоҳнинг раҳматига васила бўладиган ташмиднинг аҳамияти ҳадиси шарифда шундай билдирилади: “Алҳамдулиллаҳ”, деган кишига “Ярҳамукаллоҳ”, дейиш мўминнинг мўминдаги ҳақларидандир” (Бухорий ривояти).
Анасдан (розийаллоҳу анҳу) ривоят қилинади: “Расулуллоҳнинг (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) ёнларида икки киши аксирди. Жанобимиз улардан бирига “Ярҳамукаллоҳ”, дедилар, иккинчисига айтмадилар. Иккинчи киши деди:
– Фалончи аксирди, унга “Ярҳамукаллоҳ” дедингиз, аммо менга айтмадингиз.
– У одам “Алҳамдулиллаҳ”, деди, сен эса ҳамд айтмадинг, – жавоб бердилар Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)” (Бухорий ривояти).
Аксирган кишига “Соғ бўлинг!” дейиш
Акса урган кишига “Соғ бўлинг!” дейиш, аксирган пайтда юрак бир тўхтаб, кейин яна уриб кетиши кўзда тутилса, мантиқ жиҳатидан тўғри келади. Аммо “Алҳамдулиллаҳ” дейиш билан Аллоҳга шукрона айтган ва суннатга амал қилган бўламиз. Бу эса бизга савоб қозондиради.

Давомли аксирган кишига...

Абу Ҳурайрадан (розийаллоҳу анҳу) ривоят қилинади: “Биродарингизга уч мартасида ташмид айтинг, ундан ортиқ аксирса, тумов бўлибди” (Абу Довуд).
Термизийдан ривоят қилган ҳадисда эса шундай дейилади: “Аксирган кишига уч мартасида ташмид айтинг. Кейингиларига хоҳланг, ташмид айтинг, хоҳламасангиз, йўқ”.

Одоблари

Аксирганда қаттиқ овоз чиқиши ва атрофга майда туфукчалар сочилиши табиий. Бунинг олдини олиш учун киши оғзини қўли ёки бирор нарса билан тўсиши ҳам саломатликка фойда, ҳам одобга тўғри келади.
Абу Ҳурайра айтадилар: “Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) аксирганларида қўллари ёки рўмолча билан муборак оғизларини тўсар, шу билан овозларини пасайтириш ва оғизларини беркитишга ҳаракат қилардилар” (Термизий ривояти).
Буларнинг барчаси намоздан ташқарида аксиришга тегишли. Намоз ичида аксирган кишининг овоз чиқармай “Алҳамдулиллаҳ” дейиши, намозига зарар бермайди. Аммо аксирган кишига намоздаги кишининг ташмид айтиши намозни бузади (Абу Довуд ривояти).

Зумрад ФОЗИЛЖОН қизи
тайёрлади.

Бу кийим жуда қизиқ кийим

agent007 — Wed, 21 May 2014 16:56:51 GMT

Даволовчи... кийимлар

Муаллиф: | 14 Апрел 2014

Ҳозирги пайтда ихтиро ва кашфиётлар оламида энг авж олаётган соҳа — инсон саломатлиги билан бевосита боғлиқ бўлган ихтиролардир. Масалан, сўнгги йилларда одамлар киядиган кўйлакларнинг, спорт майка (футболка)ларнинг, колготкалар (аёллар пайпоқлари)нинг таркибига одамларни турли хил бактериялардан, бактерия токсинларидан, шунингдек, бошқа жиддий касалликлардан қутқара олувчи тола ёки ҳимоявий воситаларни қўшиб тўқиш билан боғлиқ ихтироларни олайлик.

Ҳиндистонлик олим Сундаресан Жараяман 2004 йилда дунёда биринчи бўлиб ўзи ташҳис белгилайдиган ташхис-кўйлак ихтиро қилган эди. Бу кўйлакнинг матоси бадан ҳароратини, томир (юрак) уришини ўлчайдиган, кардиограммани ёзиб оладиган тола(ип)лар қўшиб тўқилган эди. Шу тахлит, кўйлакда тўпланган маълумотлар Интернет орқали даволовчи шифокорга юборилади. Ихтирочининг гапига қараганда, ушбу кўйлак, энг аввало, баданининг ҳолати мунтазам мониторинг ўтказиб туришни тақозо қилувчи одамларга мўлжалланган.

Массачусетс штатидаги технология институти тадқиқотчилари ҳиндистонлик ихтирочининг ғояси асосида юрак зарбини ва бадан ҳароратини ўлчайдиган ботинка яратишди. Бу ботинка тўплаган маълумотлар ҳам антенналар орқали даволовчи шифокорнинг компьютерига бориб тушади.

Белгиядаги "Bernaert" компанияси ҳам худди шу усулда болалар пижамасини мукаммаллаштирди. Бу пижама гўдак ухлаётган пайтда унинг соғлиғини назорат қилиб туради. Олимлар ушбу пижаманинг болалар ўртасида учрайдиган "чақалоқларнинг тўсатдан ўлиш синдроми" деб номланган жумбоқ ўлимни қисқартиришда ёрдам беришига умид қилишмоқда. Статистик маълумотларга қараганда, ҳозир бу машъум хасталик бир ёшгача бўлган ҳар 1000 нафар чақалоқнинг иккитасини тўсатдан ҳаётдан олиб кетмоқда. Ушбу пижама матоси ораларига 5та узатувчи тола ўрнатилган бўлиб, уларнинг учтаси уйқудаги чақалоқнинг юрак зарбини, иккитаси эса нафас олишини кузатишга мўлжалланган. Барча маълумотлар процессор блокида тўплана боради, мабодо шу орада хавфли аломатлар пайдо бўлгудай бўлса, процессор блоки шу заҳотиёқ "Эҳтиёт бўлинг, хавф яқинлашаётир!" деган маънода белги-хабар бера бошлайди.

Иммунитети кучли мингни йиқар...

agent007 — Wed, 21 May 2014 16:56:07 GMT

Иммунитет

Муаллиф: | 10 Апрел 2014

1. маълум турдаги инфекцияларга чидамлилик.
2. Жавобгарлик ёки жаримадан озод бўлиш.
3. Шубҳадан ҳоли.

- Лотин тилидаги immunis (in- «эмас» + minus «хизматга тайёр») сўзидан олинган, маъноси — «оммавий ишлар ва жавобгарликдан озод қилиниш». Иммунитет махлуқот ҳаёти учун жуда муҳим омил ҳисобланади. Касалликларга қарши курашувчи аскарлар илоҳий раббониятга энг яхши далил бўла олади. Чунки биз қанчадан-қанча касалликлар бизни қуршаб олишга интилаётганини билмаймиз. Ана шу биз билмас оламни даф этаётган, уни чилпарчин қилиб, бизга осуда ҳаёт ато этаётган нарса иммунитет бўлади.
Иммунитетни мен ҳаммамиз кўриб, кўзларимиз ўрганиб қолган ва баъзида нафратимизга сабаб бўладиган қора пашшага ўхшатаман. Қора пашша дегани Африкада ҳам шу, Ўзбекистонда ҳам шу. Узоқ Швецияга бориб келган бир дўстим ҳайратланиб ҳикоя қилган эди: «Гётеборгга борганимда эътиборимни биринчи ўзига қаратган нарса – аэропортнинг ўзидаёқ мени қарши олган ўзимизнинг ўзбекча қора пашша бўлди». Эътибор беряпсизми, дўстимиз қора пашшани ўзбекларники деб атамоқда. Аслида у бутун дунёда бир хил экан. Биз фитратимиз билан биламизки, дунёда яралган жамики махлуқот қайсидир вазифани бажаради. Қора пашша ҳам нимадир қилса керак, дердигу, лекин унинг хусусида жиддий ўйга толмасдик. Ўрганилган маълумотларга қараганда, қора пашша бизнинг овқатларимизга, ичимликларимизга ва олаётган нафасларимизга таҳдид соладиган заҳарли моддаларни еб кун кечирар экан. Аниқроғи, улар бизнинг ташқи дунёдаги иммунитетларимиз экан (Биз эса пашшани ўлдираётганда шу қадар юзимизни буриштириб ўлдирамизки, асти қўяверинг!)
Табиийки, бу ҳолатларни ўрганганимиздан сўнг, иммунитетимизни кучайтириш ҳақида бош қотиришимиз лозим бўлади. Айнан шу бўшлиғимизни кучайтиришимиз натижасида, кўпгина муаммоларни бир четга суришга муваффақ бўламиз. Фикрлаш учун бундан ўн йилча бурун Саудияда ўтказилган шов-шувли тадқиқотни келтириб ўтсам.
Арабларнинг энг севимли ейимликларидан бири седана ҳисобланади. Бу уларнинг урфий амаллари саналса-да, аслида ҳадиси шарифларда келган «Седана ўлимдан бошқа барча дардга даводир!» деган башоратлари сабабли шу қадар оммавийлашиб кетган. Қизиғи шуки, бу ҳадисни араб олами 20-асрнинг охирларига келиб илмий суратда ўрганишга киришишди. Аммо ушбу тадқиқот мусулмон умматини берк кўчага қадаб қўйишига сал қолди. Чунки ўтказилган текширувлар натижасига кўра, седана бирор бир касалликка том маънода тўсқинлик қила олмас экан. Дардларнинг энг катталарига қўлланиб кўрилганда ҳам, унинг фойдаси бўлмагани қайд этилаверди. Оддий аспирин билан даф бўладиган касалларга ҳам седана қаршилик қила олмади. Ҳамма ҳайрон. Тадқиқотни тўхтатиб қўя қолайлик, дейишса, фахри коинотнинг ҳадислари ёлғонга чиқарилади, тўхтатмайлик, дейишса, ёки дунёдан беркитайлик, дейишса, кўнгилларида алланечук шубҳа пайдо бўлади. Хуллас, ҳамма иккиланиб турган бир алфозда, япониялик олимлардан бири седанани инсон иммунитетига бўладиган таъсирини ўрганиш зарурлигини таклиф этди. Бу ҳолат эса бутун дунёни карахт аҳволга солиб қўйди. Седана бирон бир муайян дардга эмас, балки иммунитетга қўшимча «аскар» жўнатар экан. Текширувлар натижаси шуни кўрсатдики, седананинг бир дона уруғи иммунитет деб аталмиш қўшиннинг ўн баробар кўтарилишига сабаб бўлар экан. Табиийки, иммунитети кучли бадан ҳар қанақа касалликни янчиб, эзиб, инсон чиқараётган нафас орқали сиқиб чиқариб юборар экан. Бу эса ҳадиси шарифдаги «ўлимдан бошқа ҳамма дард»нинг давоси эканини ўз-ўзидан тасдиқлайди...

Интернет маълумолари асосида

САРАТОНДА СОЯБОНИНГ БЎЛОЙИН...

agent007 — Wed, 21 May 2014 16:55:07 GMT

Саратон касллиги ҳақида

Муаллиф: | 10 Апрел 2014

Саратон касаллиги тўсатдан пайдо бўлмайди. Умуман ҳар бир касалликнинг бошланиш ва ривожланиш жараёни бўлганидек, саратон касал-лигида ҳам шу жараён мавжуд. Кўпинча саратон касаллик нишонаси деб аталиб, сурункали кеча-диган патологик ўзгаришлардан сўнг ривожланади, шунингдек, тери, меъда, бачадон бўйнида-ги узоқ вақт битмайдиган, яралар, полиплар, сут безлари фиброадиноматози ва ҳоказолар оқиба-тида ҳам пайдо бўлади. Аммо шу касалликлардан кейин албатта саратон касаллиги ривожланади, деб бўлмайди. Агар саратон касаллигига сабаб бўладиган организмдаги носозликлар ўз вақтида узил-кесил даволанса, бу хавфли касалликнинг олдини олиш мумкин.

Саратон касаллигининг характерли хусусиятларидан бири шуки, тўқимада ўсимта ҳосил бўлиб ривожлангандан кейингина касаллик белгилари юзага чиқади ва танадаги ўсимта ўсаётган аъзонинг функцияси кескин бузилади.

Эркакларда кўпинча меъда, бронхлар, тери, пастки лаб, оғиз бўшлиғи, халқум, ўпка (хусусан, кашандаларда бу касаллик ривожланиши тайин, чунки никотин ўпка фаолиятини борган сари ишдан чиқариб боради), таносил аъзоларида саратон касаллиги учрайди.

Аёлларда эса ўзгача. Уларда бачадон, овқат ҳазм қилиш аъзолари, сут безлари ва терида саратон касаллиги кузатилади.

Саратон касаллиги бошланаётганда, у тананинг қайси қисмида ривожланаётганидан қатъи назар, қаттиқ оғриқ бермайди. Баъзи ҳолларда бемор оғриқни сезмаслиги ҳам мумкин. Шунинг учун бемор врачга кеч мурожаат қилади. Шу туфайли ҳам касаллик анча улғайиб кетади ва уни даволаш жараёни қийин кечади. Барибир, ҳар қандай шароитда организмда бирон ўзгариш ҳосил бўлса, дарҳол шифокорга учрашиш лозим, шундагина саратон касаллигининг олдини олиш, агар у бошланган бўлса, даволаш мумкин. Тўғри, ҳозирги иқтисодий шароит тақозоси билан клиникаларга бориб шифокор қабулига кириш кўпчиликка малол келади. Айниқса, хусусий клиникалар кўпайган, уларнинг мақсади кўпроқ моддий манфаат бўлиб, касалликни зудлик билан даволаш-дан манфаат кўрмайдилар, шунинг учун даволаш жараёни яхши самара бермаслиги ҳам мумкин. Шунинг учун, энг аввало, бемор одам ўзи яшаб турган поликлиникага учрашиши ва поликлиника шифокорининг тавсияси билан малакали шифокорларга ўзини кўрсатиб, текширтириши керак.

Саратон касаллиги биринчи марта эрадан олдинги 1600 йилда папирусда қайд этилган. Ўша папирусда қайд этилишича, саратон касаллиги асосан сут безларида бўлиб, унга даво йўқ дейилган.

Гарчи юнон папирусларида бу касалликнинг давоси йўқ дейилган ва бу фикр ҳануз устивор бўлсада, аммо касалликнимнг олдини олиш мумкин ва бу соҳада тиббиёт жуда кўп муваффақиятларга эришган.

Биз бу ўринда касалликнинг пайдо бўлиш ман-балари, касалликни олдини олиш усуллари ҳақида имкон қадар маълумот бериб ўтамиз.

КАСАЛЛИКНИНГ ТУРЛАРИ

Саратон касаллиги инсон организмининг турли жойларида содир бўлиши мумкин.

Пастки лаб. Инсоннинг лаблари айни пайтда нозик ва жароҳатларга мойилроқ бўлса ҳам, шу билан бирга кўп нарсаларга чидамли ҳамдир. Инсон танасидаги аъзолар ичида энг кўп ҳаракат қиладиган ҳам лаблардир; гапирганда лаблар фаол ишлайди, таомланаётганда ҳам лабларнинг иш жараёни кўпроқ ва ҳоказо.

Лаб — анатомик тузилма; оғиз бўшлиғининг кириш қисмини ташкил этадиган мускултери бурмаларидир. Одамда лаб ҳаракатчан бўлиб, оғиз бўшлиғи билан чегараланган; у ташқаридан тери, ичкаридан майда безларга бой шиллиқ парда билан қопланган, унинг асосини оғизнинг айлана мускули ва майда мимика мускуллари ташкил этади. Тери билан шиллиқ парда туташган жой — қизил ҳошияда қон томирлар кўп. Лабга уч шохли нервдан сезувчи толалар келади. Юқори ва пастки лабларнинг бир-бири билан ўзаро бирикиб овқатни чайнашга имкон беради. Сўзлашда талаффузнинг тушунарли ва равон бўлишини таъминлайди.

Устки лабларга нисбатан пастки лабларнинг сезимлари кучлироқ. Шунинг учун ҳам пастки лабларда саратон касаллиги пайдо бўлиши мумкин. Пастки лабларда саратон касаллиги қай тарзда пайдо бўлади? Пастки лабнинг қизил ҳошияси устида узоқ вақт давомида битмайдиган яра, (шамоллаш ва чўчиш оқибатида лабларга учуқ тошиши бунга кирмайди) ва қон сизиб турадиган ёриқчалар, оқ доғлар (лейкоплакия) бўлиши натижасида саратон касаллиги келиб чиқади. Агар бу аломатлар кашандаларда содир бўлса, у ҳолда улар дарҳол чекишни ташлашлари керак, акс ҳолда саратон касаллигининг олдини олиб бўлмайди. Узоқ битмайдиган яралар ва қон сизиб турадиган ёриқчалар ҳамда оқ доғларни никотин ривожлантиради ва чекишни ташламаган кашандани охири ўлимга олиб боради.

Қизилўнгач. Одам ва ҳайвонларда овқат ҳазм қилиш системасининг ҳалқум билан меъда ўртасидаги тана аъзосини қизилўнгач деб атайдилар. Одамда қизилўнгач орқа тўш оралиғида жойлаш-ган 23 — 25 сантиметр узунликдаги мускулли най-чадан иборат бўлиб, кўкрак қафасидан диафрагма тешиги орқали қорин бўшлиғига ўтади ва меъдага уланади. Қизилўнгач девори шиллиқ, шиллиқ ости ва мускулли қаватлардан иборатдир. Шиллиқ қавати бурмаларга йиғилган бўлиб, овқат луқмаси ўтаётганида текисланади. Қизилўнгач ташқи томондан бириктирувчи тўқима билан қопланганлиги сабабли овқат луқмаси ўтаётганда кўндаланг диаметрини осонликча ўзгартира олади. Ютилган овқат луқмаси қизилўнгач пристальтикаси туфайли меъдага, кейин овқат ҳазм қилиш системасининг ҳамма қисмига ўтади. Перистальтика мускулларнинг тартиб билан қисқариши овқат ҳазм қилиш системасининг барча қисмида бўлади. Ютинганда қизилўнгач мускулларининг рефлектор қисқариши туфайли овқат луқмаси юқоридан пастга йўналади. Қизилўнгачнинг яллиғланиши эзофагит дейилади. Бунга қайноқ ва аччиқ овқатлар ейиш, кислота, ишқорлар таъсири, шунингдек, турли дори ва спиртли ичимликларни сурункасига истеъмол қилиш сабаб бўлади.

Шу ўринда бир оз чекиниш қилишга тўғри келади. Пайғамбаримиз Муҳаммад (с.а.в.) бундан бир ярим минг аввал овқатни иссиқ ҳолда истеъмол қилмасликни саҳобийларига васият қилган эдилар. Худди шунингдек, муздек нарсаларни ейиш ҳам организмга зиён етиши ҳақида васиятлар ҳадисларда бор. Улуғ китобларда айтилганидек, ҳар бир нарсанинг меъёри яхшидир.

Овқат ҳазм қилиш системаси тўғри ёки нотўғри ишлашининг саратон касаллигига алоқаси бор. Овқат ҳазм қилиш системаси одам ва ҳайвонлар организмида озуқа моддаларининг қайта ишланиши ва ҳазм бўлишини таъминлайдиган органлар мажмуидир.

Қизилўнгачда саратон касаллигининг пайдо бўлиши халқ орасида "қилтамоқ" деб ҳам аталади. Бу касалликнинг аломати шундайки, бемор дастлаб қуюқ, сўнгра суюқ овқатларни ҳам ютолмай қолади. Ҳатто сув ичганда ҳам қизил ўнгачида оғриқ пайдо бўлиши мумкин. Кўпинча тўш орқасида, баъзан кўкрак пастида ва қоринда оғриқ сезади. Шунинг учун овқат еганда салгина қийинчилик сезилса ҳам хавфли касалликнинг олдини олиш мақсадида дарҳол шифокорга мурожаат қилиш лозим.

Меъда. Маълумки, меъда, ошқозон-ичак касалликлари аҳоли ўртасида жуда кенг тарқалган. Ичакларда, ошқозонда, ўн икки бармоқ ичакларда яраларнинг, полипларнинг учраши ва уларнинг ривожланиши натижасида саратон касаллиги келиб чиқиши табиий.
Меъда халқ орасида ошқозон деб ҳам аталади. Ошқозон овқат ҳазм қилиш системасининг кенгайган қисмидир. Ошқозонда овқат сақланади, у ерга тушган овқат майдаланади ва қисман ҳазм бўлади. Ошқозон ичакнинг олдинги ихтисослашган қисми сифатида биринчи марта айрим бўшлиқлар ясси чувалчанглар ва ҳалқали чувалчангларда пайдо бўлади.

Меъда ҳақидаги маълумотдан олдин ичак ва унда содир бўладиган жараёнлар ҳақида тушунча бериб ўтиш фойдадан ҳоли эмас.

Ичак одам ва ҳайвонларда овқат ҳазм қилиш системасининг бир бўлимидир. Овқатни ҳазм қилиш йўли бўлимларга ажралган организмларда (ҳалқачали чувалчанглар, малюскалар, бўғимоёқлилар, барча умуртқалиларда, шу жумладан, одамда) ҳазм йўлини меъдадан кейин келадиган қисмидир. Ҳайвонларга нисбатан одам ичаги анча узун, 4,5 — 9 метрга етади. У асосан қорин бўшлиғи ва қисман чанокда жойлашгандир. Ичакда овқат узлуксиз ҳаракатланиб ҳазм бўлади, озиқ моддалар қонга сўрилади, ҳазм бўлмаган овқат қолдиқлари нажасга айланади. Ичак девори асосан уч қават. Ички қават — шиллиқ парда, ундаги ҳазм безла-ридан ҳазм шираси ва шилимшиқ чиқади; шу парда орқали озиқ моддалар қонга сўрилади. Бу парда касаллик микробларига ҳалокатли таъсир эта олади. Ичак деворидаги айрим лимфа тугунлари ва уларнинг айрим тўпламлари ҳам микроблардан қимоя қилиш вазифасини ўтайди.
Ўрта қават - ҳалқа шаклида (ички) ва узунасига (ташқи) ётган силлиқ мускуллардан иборат. Улар тўлқин шаклида ҳалқасимон қисқариб, овқатнинг аралашишига, ҳазм ширасининг шимишига ва орқа чиқарув тешиги томон сурилишига ёрдам беради.
Ичак безларидан шира чиқишини ва перисталь тикани ичак деворидаги нерв аппарати тартибга солади; овқатнинг нормал кимёвий таркиби хий-ла ўзгарганда ва айниқса, ичакка зарарли моддалар тушганда ичак секрецияси ва перистальтикаси ўзгариб, зарарли моддаларнинг суюлишига ва тезроқ чиқарилишига кўмаклашади. Ташқи сероз қават қорин пардаси ичак қовузлоқларининг сирғанишини осонлаштиради. Қорин пардасидан ҳосил бўлган ичактутқич ёрдамида ичак қориннинг орқа томонига ёпишиб туради. Ичакнинг баъзи қисмлари бундан мустасно.

Одамда меъда (ошқозон) қорин бўшлиғида жойлашган бўлиб, шакли ловияга ўхшайди. Унинг кўпроқ қисми чап томондаги қовурға остида, озроқ қисми қорин бўшлиғи тепа бўлагининг ўртасида туради. Меъда танасининг юқори қисми (туби) кенгайган ва диафрагмага қараган бўлади. Меъдадан чиқиш қисми (пилерус) қориннинг ўрта чизиғи орқасидан ўнгга ўтади. Меъданинг кириш қисми қизилўнгачдан бошланса, чиқиш қисми ўн икки бармоқ ичакка қўшилади. Овқат билан ўртача тўлган меъда юқоридан жигарнинг пастки юзасига ва диафрагмага, пастдан кўндаланг чамбар ичак ва унинг тутқичига тегиб туради. Меъданинг ётиқ чеккаси (кичик қайишмаси) ўнгга ва юқорига, қавариқ чеккаси (катта қайшаймаси) чапга ва пастга қараган. Меъдадан чапда талоқ, пастда ва орқада меъда ости бези бор. Меъда ҳамма томондан қорин пардаси билан ўралган.

Меъда сиғими ҳар кимда ҳар хил: янги туғилган болада 20 — 30 миллиграмм, ўрта ёшдаги одамиларда 1 —3 литр. Эркаклар меъдаси аёлларникига нис-батан каттароқ бўлади.

Меъда девори шиллиқ, шиллиқ парда ости мускул ва сероз қаватдан иборат. Меъда ташқаридан сероз парда билан қопланган. Унинг остидаги мускул қавати бўйлама (ташқи), кўндаланг ва қийшиқ йўналган толалардан тузилган. Шиллиқ парда ости қавати мускул қаватининг меъда шиллиқ пардасига боғлайди. Бу қават қон томир ва нервларга бой. Меъданинг ички юзаси шиллиқ парда билан қопланган. Бу парданинг бурмалари остида жуда кўп безлар бор. Меъдага кириш қисм (кардиа) ва тубдаги безлардан шилимшиқ, пилорус безларидан эса ферментлар ишланиб чиқади.

Меъда билан ўн икки бармоқ ичак чегарасида пилорус сиқувчиси (сфинктери) бор, у бир неча қават циркуляр мускуллардан тузилган бўлиб, меъданинг вақти-вақти билан бўшаб туришини таъминлайди. Меъда силлиқ мускулларининг қисқа-риши натижасида меъдада тоник перистальтик ҳаракатлар бўлади. Меъдага тушган овқат микдо-рига қараб тоник қисқариши узулуксиз узоқ давом этади. Перистальтик - тўқимасимон ҳаракатлар меъданинг кардиа қисмидан пилорус қисмига томон бўлади, бу ҳаракатлар овқатни аралаштира-ди ва ичакка ўтказиб беради. Бўш меъда қисқарган ҳолда туради; оч қоринга ичилган сув меъдада тўхтамай ичакка ўтади. Меъданинг кириш қисмидан тушган овқат меъда деворларини кенгайтиради ва перисталькаси туфайли аста-секин пастга томон сўрилади. Меъда овқатни аралаштиради, ҳазмга мослайди, кимёвий жиҳатдан ўзгартиради ва ичакка ўтказиб беради. Буни тиббиёт тилида эвакуация дейилади.

Меъданинг ширасидаги хлорид кислотаси таъсирида овқат бўкиб, гидролиз қилувчи ферментлар таъсир этиши учун қулай муҳит вужудга келади.
Меъданинг туби ва танасида жойлашган найсимон безлар хлорид кислота, қолган безлар эса пепсин ва шиллиқ суюқликни ажратади, буларнинг чиқи-ши овқат сифати ва микдорига боғлиқ бўлиб, уни нерв системаси ва гуморал омиллар бошқаради.

Биринчи (шартли рефлекс базасида) овқатни кўриш, ҳидининг бурунга урилиши, ейиш, оғиз ва ҳалқум рецепторларининг таъсирланиши вужудга келади. Иккинчи (нейрогумарал) фазада овқатнинг меъда шиллиқ пардасига бевосита таъсири шира чиқартиради. Учинчи (ичак) фазада ўн икки бармоқ ичак рецепторларининг қитиқланишидан вужудга келадиган рефлектор таъсир ва ичакдан қонга сўриладиган озиқ моддалар таъсири меъда-дан шира чиқаришга олиб келади. Овқат меъдада 3 соатдан 8—10 соатгача туриши мумкин. Шу вақт ичида овқат меъда шираси билан тўла шимилади ва аста-секнн оз-оздан ўн икки бармоқ ичакка ўтади. Меъда касалликларидан гастрит, яра касаллиги ва ўсимталар кузатилади.

Бинобарин, саратон касаллигини келтириб чиқаришга омил бўладиган гастрит, яра касалликла-ри ва ўсимталар баёни қуйидагилардан иборат.

"Саратон касаллиги" китобидан

Хитой табиблари нима дейди?

agent007 — Wed, 21 May 2014 16:53:54 GMT

Хитой табиблари нима дейди?

Муаллиф: | 05 Апрел 2014

Пекиндаги "Гуанангмэн" шифохонасининг етакчи мутахассисларидан бири Цуй Юн-Цян қадимий Хитой табибларидан қолган манбаларга асосланиб ўтказган тадқиқотларининг натижаларини эълон қилди.

Шу тариқа, Цуй Юн-Цян халқ табобатида қўлланиладиган усулларнинг замонавий тиббий билимларга қанчалик яқин эканлигини ҳам бир йўла синовдан ўтказишга муваффақ бўла олди. Хитой халқ табобатида қадимий бир ҳикмат бор, унда шундай дейилади: "Тананинг юқори қисмида азият етказаётган хасталиклар пастки қисмдаги аъзолар туфайли даволанади..."

Бу нима дегани?

Айтайлик, сизнинг қон босимингиз бирдан кўтарила бошлади. Нима қилмоқ керак? Хитой табобати анъаналарига кўра, одамнинг оёқ кафти ўртасида қон босимини туширадиган нуқта мавжуд. Хитой табиблари бу усулни шундай изоҳлайдилар: "Овқатнинг таги олиб кетмаслиги учун аввало қозон тагидаги чўғни олиб ташлаш лозим".

Ҳа, ҳақиқатан ҳам, бугунги хитойлик замонавий шифокорлар боши оғрийдиган одамларга кунига икки маротаба — эрталаб уйқудан уйғонганда ва кечаси уйқуга ётишдан олдин тўшакда ўтирган ҳолда қўлнинг бош бармоғи ила чап ва ўнг оёқлардаги нуқталарни уқалаш, қашишни тавсия этадилар. Оёқлар тагини галма-галдан юз маротаба уқаланг — шунда бу тавсияларнинг нақадар ўринли эканини дарҳол ҳис этасиз.

Шундай қилиб, замонавий тиббиёт ходимлари қадимги усулларни қўллаш бугун ҳам ижобий натижа беришини илмий асосда яна бир бор исботладилар.

Аёллар, кўп чой ичмасинми?

agent007 — Wed, 21 May 2014 16:52:44 GMT

Аёллар, кўп чой ичмасинми?!

Чойни фойдали ичимлик деб ҳисоблаш қабул қилинган. Бироқ бу борада Альберта университети олимлари олиб борган сўнгги тадқиқотлар чойнинг кўпгина турларида қўрғошиннинг хавфли миқдори борлигини кўрсатди. Бу ҳомиладор ва эмизувчи аёлларга зарар етказиши мумкин, деб ёзади “The National Post”.

Олимлар 30 та оммабоп чой турларини тадқиқ қилиб чиқди. Дамланиб турган намуналарнинг 3 дақиқа давомидагисининг 73 фоизда ва 15 дақиқалигида 83 фоизда ушбу металл миқдори 5 микрограммдан ошгани аниқланди. Бу меъёр доирасида бўлса ҳам, агар аёл кунига 3-4 пиёла чой ичса, таҳдид ошиши шубҳасиз эканлиги қайд этилади.

Ушбу оғир металлнинг ҳатто энг кам миқдори ҳам ривожланаётган боланинг асаб тизими учун хавфли ҳисобланади. Маълумки, организмда қўрғошин моддасининг тўпланиши кома ва ҳатто, ўлимга ҳам олиб келади. Бўлғуси оналарнинг қонида кўп миқдорда йиғилганида эса гипертонияга, янги туғилган чақалоқ вазни камлигига, неврологик муаммолар ва ҳомиладорликнинг тўсатдан узилишига олиб келиши мумкин.

Қизил гўшт фойдалими?

agent007 — Wed, 21 May 2014 16:51:42 GMT

Қизил гўштни хуш кўрувчилар учун

Сингапурлик олимлар кундалик таомномада қизил гўшт миқдорининг озгина кўпайиши ҳам қандли диабет касаллигига йўлиқишни икки бараварга оширади, деган хулосага келди. Сингапур Миллий университети мутахассисларининг сўзларига кўра, рационнинг ўзгариши яқин тўрт йил ичида салбий оқибатларга олиб келиши мумкин экан. Шунингдек, бунга қарама-қарши тенденция ҳам қайд этилади. Агар ҳар куни қизил гўшт ярим порцияга кам тановул қилинса, бу касалланиш хавфини 14 фоизга қисқартириш имконини беради. Эслатиб ўтамиз, бу қизил гўштнинг зарарини тасдиқлаган ягона тадқиқот эмас.

Бундан олдин олимлар ушбу маҳсулот юрак ва томирлар билан боғлиқ муаммоларга сабаб бўлишини ва ҳатто холестерин миқдори ҳамда тана вазни нормал бўлганда ҳам инфаркт хавфини оширишини аниқлаган эди.

Нодира ЗАЙНИДИНОВА тайёрлади

Аёллар ўқимаса ҳам бўлади

agent007 — Wed, 21 May 2014 16:50:54 GMT

Аёллар ўқимаса ҳам бўлади

Мақола эркаклар жинсий қувватини ошириш ҳақида

Эркакнинг жинсий қувватнинг ночорлиги сабаб бўлиб, кўплаб оилаларнинг бузилиб кетаётгани сир эмас.Хўш, бунинг олдини олиш, яъни оилаларнинг бузилиб кетмаслиги учун нима қилмоқ керак?

Янги пиширилган ҳалим асабларга куч беради, эрлик уруғини кўпайтиради ва жинсий қувватни оширади.

Янги соғилган сигир сутини ичиш ёки сутни ёнғоқ мағзи ёки хурмо билан истеъмол қилиш маний (эрлик уруғи) пайдо қилади, шаҳват қувватини оширади. Янги соғилган сутга арабларда ўсадиган хурмо (финик) мевасидан ва долчиндан бир кеча-кундуз ивитиб қўйиб, кейин ейилса ва устидан янги сут ичилса, жинсий аъзони бақувват қилиб, шаҳватни кучайтиради. Аммо бу тадбир иссиқ ўлкаларда ва иссиқ мижозли кишиларга тўғри келмайди.
Олма гулининг мураббоси, яъни гулқанди жинсий аъзони қувватли қилиб, ҳаракатга келтиради, юракни бақувват қилади. Бунинг учун олма гулини икки баравар кўп қизил атиргул япроқлари билан аралаштириб, гулқанд тайёрланади. Буни истеъмол қилишнинг бир кунлик миқдори 30 граммгача.
Эман (дуб) дарахти мевасини хамир ё лой орасига жойлаб олов қўрида пиширсангиз, буни сабзи мураббоси ёки бошқа қувватбахш воситалар билан истеъмол қилсангиз, баданга куч бағишлайди, жинсий қувватни оширади, бадандаги зарарли хилт ва заҳарларни ҳайдаб чиқаради.
Тударий (тиканли дарахт тури) уруғини ейилса, иштаҳани очади, жинсий қувватни ошириб, эрлик олатини ҳаракатга келтиради.
Омила (Ҳиндистонда ўсадиган дарахт меваси) асал ва долчинга ралаштириб истеъмол қилинса, танани бардам қилиб, шаҳват қувватини оширади.
Балиқнинг ҳамма тури шаҳвоний қувватни оширади, агар балиқ пиёз билан ейилса, манийни (эрлик уруғини) кўпайтиради. Майда балиқ кабобини қуриган газакўт, седана уруғи, петрушка уруғини тенг миқдорда олиб керакли миқдордаги зайтун ёғи билан нонхуруш қилиб ейилса, эрлик қувватини оширади.
Шаҳватни жонлантиришда кийик, ўрдак, бедана, чумчуқ, қўтос, архар (тоғ эчкиси) гўштларини истеъмол қилиш яхши самара беради.

ИНСОН ЎЗИНГ—ШАЙТОН ЎЗИНГ

agent007 — Wed, 21 May 2014 16:45:27 GMT

Жинлар ва шайтонлар ҳақида

...Арабларда жинларнинг ҳукми ер юзида ўтади, деган хом хаёл бўлиб, агар улардан бирорталари маълум бир ерга бориб ётиб қолмоқчи бўлсалар, «Ушбу жойнинг хўжайин жинидан паноҳ сўрайман», деган маънодаги дуони қилишарди. Бизнинг юртларда ҳам ҳатто ҳозирги вақтгача кишиларда юқорида айтилганга ўхшаш турли-туман бузуқ, бидъат-хурофотдан иборат тушунчалар мавжуд ва улар бу ёлғон эътиқодга бўйсунадилар. Айниқса, кейинги пайтда кишиларда руҳий бўшлиқ ҳаддан ташқари зиёда бўлганлигидан бу маънодаги гап-сўзлар кўпайиб кетди. Агар уларга қулоқ осадиган бўлсак, худди бутун дунёни жинлар бошқариб турганга ўхшайди (астағфируллоҳ)...

Мўмин-мусулмонлар жин деб аталувчи махлуқотлар борлигига иймон келтирадилар. Уларни оддий ҳолатларда кўриб бўлмайди. Биз улар ҳақидаги маълумотларни энг ишончли манбалар, Қуръони Карим ва ҳадиси шарифлардан оламиз. Қуръони Карим нозил бўлаётган пайтда араб қабилалари жинларга махфий, норавшан худолар деб эътиқод қилардилар. Улар жинларнинг насаби Аллоҳ таолога етиб боради, унинг жинлардан шериклари бор, деган бузуқ эътиқодга ҳам бўйсунишарди. Шунингдек, араблар жинлар ғойибдан хабардор, фолбин ва мунажжимларга осмон сирларини айтиб туришади деган ўйда эдилар. Арабларда жинларнинг ҳукми ер юзида ўтади, деган хом хаёл бўлиб, агар улардан бирорталари маълум бир ерга бориб ётиб қолмоқчи бўлсалар, «Ушбу жойнинг хўжайин жинидан паноҳ сўрайман», деган маънодаги дуони қилишарди. Бизнинг юртларда ҳам ҳатто ҳозирги вақтгача кишиларда юқорида айтилганга ўхшаш турли-туман бузуқ, бидъат-хурофотдан иборат тушунчалар мавжуд ва улар бу ёлғон эътиқодга бўйсунадилар. Айниқса, кейинги пайтда кишиларда руҳий бўшлиқ ҳаддан ташқари зиёда бўлганлигидан бу маънодаги гап-сўзлар кўпайиб кетди. Агар уларга қулоқ осадиган бўлсак, худди бутун дунёни жинлар бошқариб турганга ўхшайди (астағфируллоҳ). Шу билан бирга қадимда ҳам, ҳозирда ҳам жинларни умуман инкор этадиганлар бор. Улар жин ҳақидаги ҳар бир сўзни афсона, бекорчи гап дейишади. Жинлар ҳақидаги ҳодисаларнинг гувоҳи бўлган кишиларни жиннига, мияси айниганга чиқаришади.

Ислом эса жин ҳақида худди бошқа масалалардаги каби ҳақиқатни баён қилади. Ислом жин борлигини исбот қилиб, у ҳақидаги тўғри тасаввурни баён этиб, нотўғри тушунчаларни рад этади. Шу билан бирга жинлардан кутиладиган мавҳум қўрқинч ва хавфу хатарни ҳам рад этади.
Жинлар ҳақиқатда бор мавжудотлар бўлиб, асли ўтдан яратилган. Жин сўзининг луғавий маъноси эса «тўсилган» дегани, яъни, одамлар кўзидан тўсилган нарса. Шу сабабли ҳам у инсонларга кўринмайди. Улар ўзлари кўринмай туриб, бизларни ва бошқа нарсаларни кўришлари мумкин. Шу билан бирга турли шаклларга киришлари ҳам мумкин. Уларнинг ичида ҳам худди одамларга ўхшаб иймонсиз-иймонли, яхши-ёмон, адашган ва ҳидоятда юрганлари, фирибгар ва соддалари бор. Жинлардан ҳам Қуръонга, Пайғамбар алайҳиссаломга иймон келтириб яхши йўлда юрганлари жаннатга, иймонсиз бўлиб ёмон йўлда юрганлари дўзахга тушадилар. Улар одамларга ҳеч қачон ёрдам бера олмайдилар ва ғойиб сирларини билмайдилар, чунки Қуръони Карим нозил бўлгандан сўнг улар бу хислатлардан маҳрум бўлганлар.
Жинларнинг Аллоҳ таоло билан насаб йўлидаги боғлиқлигига келсак, бу ҳақдаги ҳар қандай фикрлар туҳматдир.
«Сабаъ» сурасида бир гуруҳ жинлар Сулаймон алайҳиссаломга хизматкор бўлганликлари, у зот ҳассага суяниб туриб вафот этганлиридан сўнг ҳам у тирик, бизни кузатиб турибди, деб ўйлаб, машаққатли ишда давом этганликлари ҳақида оятлар бор.
Исломдан аввалги вақтда жинлар осмонга чиқиб малоикаларнинг ўзаро суҳбатларини, жумладан, яқин кунларда содир бўладиган баъзи ишлар ҳақидаги маълумотларни яширин эшитиб, ердаги фолбину мунажжимларга бирга ўнни қўшиб етказишар экан. Орадан анча вақт ўтиб, осмон хабарига қулоқ осгани чиқсалар, уларни юлдузлардан узилиб чиққан учқунлар уриб ҳайдайдиган бўлиб қолибди. Улар ерга ўз қавмлари ҳузурига қайтиб, «Нима бўлди экан, бизни учқунлар қувадиган бўлиб қолди-ку? дейишади. Шунда баъзилари, дунёда улкан, оламшумул ўзгариш бўлган бўлса керак, дейишади. Машриқу мағрибни кезиб биздан осмон хабарини тўсган нарсани қидириш зарур, деган қарорга келиб, сафарга отланадилар. Ривоятларда нақл қилинишича, Насийбин номи билан аталувчи жойда яшовчи жинлардан етти нафари Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам Бомдод намозида қироат қилаётганларини эшитиб тўхташган, биздан осмон хабарини тўсган нарса шу, деб ўз қавмларига қайтиб, бўлган ҳодисани айтадилар. Шунда Аллоҳ таоло Ўз Пайғамбарига «Жин» сурасини нозил қилди.
Қуръони Каримда жинлар ҳақида ўнта сурада қирққа яқин оят бор. Битта бутун бошли сура «Жин» сураси деб номланган.
Жинлар оловдан яратилган махлуқотлардир.
Аллоҳ таоло «Раҳмон» сурасида: «Инсонни сополга ўхшаш қуриган лойдан яратди. Ва жинларни ўт-алангадан яратди», деган (14-15-оятлар).
Аллоҳ таоло жинни тутуни йўқ холис оловдан яратди. Оятдаги «марижин» сўзи шуни англатади. Оловдан жиннинг яратилиши инсоннинг илм доирасига кирмайдиган нарса. Қуръон буни бизга билдирувчи ягона манба. Биз ушбу хабарга иймон келтиришимиз лозим. Бу жараён қандай кечганлигини Аллоҳнинг Ўзи билади. Бизга кенгроқ билдиришни хоҳламаган экан ва биздан билиш илмини талаб қилмаган экан, бекорга овора бўлишимизнинг ҳожати йўқ.
Ўзининг оловдан яратилганини Иблис ҳам эсга олган. Бу ҳақда «Аъроф» сурасида қуйидагилар айтилган: «У зот: «Сенга амр этганимда сажда қилишингдан нима тўсди?» деди. У: «Мен ундан яхшиман, мени ўтдан яратдинг ва уни лойдан яратдинг», деди» (12-оят).
Аллоҳ таоло Ўз амрини бажармаган, Одамга сажда қилмаган Иблисдан: «Сенга амр этганимда сажда қилишингдан нима тўсди?» деб сўраганида, у «тавба қилдим, хато қилибман» дейиш ўрнига: «Мен ундан яхшиман, мени ўтдан яратдинг ва уни лойдан яратдинг», деди».
Унинг фикрича, ўт лойдан кўра яхши экан.

2. Жинлар инсонлардан олдин яратилгандир.

Аллоҳ таоло «Ҳижр» сурасида: «Батаҳқиқ, Биз инсонни қуруқ лойдан, ўзгартирилган қора балчиқдан яратдик. Ва жинларни бундан олдин самум оловидан яратдик», деган (26 -27 - оятлар).
Жинлардан мурод – уларнинг асли иблисдир. Одам алайҳиссалом инсонларнинг асли бўлгани каби, Иблис алайҳи лаъна ҳам жин ва шайтонларнинг аслидир.
«Самум» дея луғатда олов каби иссиқ шамолга айтилади. Шунингдек, «самум» жаҳаннам иссиғини ҳам англатади. Иблиснинг асли ана шундай нарсадандир. Мана шу ерда жинлар одамлардан олдин яратилгани қайд этилмоқда.

3. Жинлардан насл қолади. Уларнинг зурриёти бор.

Аллоҳ таоло «Каҳф» сурасида: «Фаришталарга: «Одамга сажда қилинглар», деганимизни эсла. Бас, ўшанда улар сажда қилдилар. Магар Иблис қилмади. У жиндан бўлган эди. У ўз Роббининг амридан чиқди. Энди сизлар Мени қўйиб уни ва унинг зурриётларини дўст қилиб оласизларми?! Ҳолбуки, у сизларга душман-ку! У золимлар учун нақадар ёмон бадалдир», деган (50 - оят).
Бу ояти каримада Иблис жиндан бўлгани ва унинг зурриётлари борлиги зикр қилинмоқда.

4. Жинлар бизни кўрадилар. Биз уларни кўрмаймиз.

Аллоҳ таоло «Аъроф» сурасида қуйидагиларни айтади: «Эй, Одам болалари, шайтон ота-онангизни ўзларига авратларини кўрсатиш учун устларидан либосларини ечиб, жаннатдан чиқарганидек, сизни ҳам фитнага солмасин. Албатта, у ва унинг ёрдамчилари сизни сиз кўрмайдиган томондан кўрадир» (27 - оят).
Демак, жиннинг имкониятлари инсонникига нисбатан кўпроқ. Инсон шайтонни кўрмайди, аммо у инсонни кўради. Бу эса ўз навбатида, унга қўшимча имконият беради, инсондан эса қўшимча ҳушёрлик талаб қилинади. Чунки очиқ-ойдин душман бўлган шайтон шарридан доимо эҳтиёт бўлиб туриш керак. Бунинг учун кучли иймон ва эътиқод зарур.

5. Жинлар ирода ва ихтиёрли, илм ва маърифатга қобилиятли, иймон ва ибодатга таклиф қилинган ҳамда куфр ва исёндан қайтарилган махлуқотлардир.

Аллоҳ таоло «Зарият» сурасида айтадики: «Жин ва инсонни фақат Менга ибодат қилиш учунгина яратдим». Мен улардан ризқ хоҳламайман ва Мени овқатлантиришларини ҳам хоҳламасман» (56-57-оятлар).
Демак, инсон каби жин ҳам Аллоҳ таолога ибодат қилиши лозим.
Аллоҳ таоло «Анъом» сурасида: «Эй, жин ва инс жамоалари, сизларга ўзингиздан бўлган Пайғамбарлар келиб, оятларимни сизга айтиб бермадиларми, сизларни ушбу кунингизга дучор бўлишингиз ҳақида огоҳлантирмадиларми?» Улар: «Ўзимизга қарши гувоҳлик бердик», дерлар. Уларни ҳаёти дунё ғурурга кетказди ва ўзларига қарши кофир бўл-ганларини айтиб, гувоҳлик бердилар», деган (130-оят).
Ушбу оятда жин ва инс – одам жамоаларига Аллоҳ таоло томонидан берилаётган савол уларга ўзларидан бўл-ган Пайғамбарлар борган-бормаганини билиш учун эмас. Чунки Аллоҳ таоло Пайғамбарлар юборганини жуда яхши билади.
Аммо савол жину инсларга ўзларидан бўлган Пайғамбарлар келганига уларни иқрор қилдириш учун берилмоқда. Қиёмат кунида бутун махлуқот маҳшар майдонида тўпланганида кофир жинлар ва кофир инсларнинг иқрор бўлиб, айбларини бўйинларига олиб, ўзлари ўзларига қарши гувоҳлик беришлари учун шундай савол ташланмоқда.
Қиёмат куни Аллоҳ таоло улардан:
«Эй, жин ва инс жамоалари, сизларга ўзингиздан бўлган Пайғамбарлар келиб, оятларимни сизга айтиб бермадиларми, сизларни ушбу кунингизга дучор бўлишингиз ҳақида огоҳлантирмадиларми?» деб сўраганда:
«Улар: «Ўзимизга қарши гувоҳлик бердик», дерлар».
Яъни, иқрормиз, бизга ўзимиздан чиққан Пайғамбарлар келиб, оятларингни айтиб бердилар ва ушбу қиёмат кунига дучор бўлишимиз ҳақида огоҳлантирганлар, дейдилар.
«Уларни ҳаёти дунё ғурурга кетказди ва ўзларига қарши кофир бўлганларини айтиб, гувоҳлик бердилар».
Ушбу оятда жинлар жамоасига Пайғамбарлар келганига ишора қилувчи маъно бор. Аммо бошқа ўринларда бу ҳақда аниқ оят ёки ҳадис йўқ. Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳам инсларга, ҳам жинларга Пайғамбар эканликлари Қуръонда ҳам, суннатда ҳам, воқеъликда ҳам собит ҳақиқат.
Демак, кофир жин ва инслар қиёмат кунида юқорида таърифланган ночор ҳолга тушадилар. Уларнинг бу кўйга тушишларига дунёдаги амалиётлари сабаб бўлган. Чунки бу дунёда:
«Уларни ъаёти дунё ғурурга кетказди».
Улар дунё ҳаёти матоҳларига алдандилар. Унинг кетидан юриб, кофир ва осий бўлдилар. Охир-оқибат:
«...Ўзларига қарши кофир бўлганликларини айтиб, гувоълик бердилар».
Бу эса улар ўзларини ҳимоя қилишга ҳеч қандай баҳона топа олмай, ноилож қолишларининг ёрқин далилидир.
Аллоҳ таоло барчани ана шундай қилиб огоҳлантиради, Пайғамбар юборади ва бандаларнинг ўзларини иқрор қилдиради.

6. Жинларнинг ичида мўминлари ҳам, кофирлари ҳам бўлади.

Аллоҳ таоло «Жин» сурасида: «Сен айт: «Менга ваҳий қилиндики, албатта жинлардан (бир неча) нафари қулоқ осдилар ва дедилар: «Биз ажойиб Қуръонни эшитдик. У тўғри йўлга ҳидоят қиладир. Бас, биз унга иймон келтирдик ва ўз Роббимизга бировни ширк келтирмасмиз», деган (1-2-оятлар).
Бу икки оятда Аллоҳ таоло Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга хитоб қилиб, айтишлари керак бўлган маънони ҳам баён қилади, яъни ваҳий орқали етти нафар жин у кишининг қироатларига қулоқ осгани ва қавмларига бориб, биз ажойиб Қуръон эшитдик, деб хабар берганлари ҳақида айтишни буюради.
Демак, жинлар Қуръони Карим тиловатини эшитишлари билан бу оддий сўз эмаслигини, дунёда янги оламшумул воқеа пайдо бўлганлигини фаҳмлаб, жинлар ҳаётида ҳам катта ўзгариш бўлишига сабаб бўлганини дарҳол тушуниб етганлар.
Иккинчи оятда мазкур жинларнинг ўз қавмларига айтган гаплари давом этади.
«У тўғри йўлга ҳидоят қиладир. Бас, биз унга иймон келтирдик ва ўз Роббимизга бировни ширк келтирмасмиз»
Жинлар ўз ақл-фаросатлари ила Қуръонни туширган Аллоҳ уларнинг Роббилари эканлиги билиб, У зотга иймон келтирганлар ва Унга шерик бўлиши мумкин эмаслигини ҳам тушуниб етганлар. Мушрикларга каби Аллоҳга ширк келтирмасликларини таъкидлаганлар.
«Жин» сурасида жинларнинг тилидан қуйидагилар айтилади: «Ва, албатта, биздан мусулмонлар (бор) ва биздан адашганлар (бор). Кимлар Исломга кирса, бас, улар ҳақ йўлни танлабдилар. Ва аммо адашганлар, бас, жаҳаннамга ўтин бўлибдилар» (14 -15 - оятлар).
Ушбу икки оятда жинларда ҳам худди инсонлар каби мусулмонлар борлиги яна бир бор таъкидланмоқда. Мусулмонлари тўғри йўлни танлаган жинлар. Яъни, кўр-кўрона эмас, балки танлаш, излаш, ўрганиш, солиштириш оқибатида Ислом шубҳасиз илоҳий дин бўлиб, ўзига эргашганларни икки дунё саодатига эриштиришига ишонч ҳосил қилгандан сўнг мусулмон бўлганлар.
Шунингдек, уларнинг ичида адашган кофирлари ҳам бор.

7. Жинлар ҳам қиёмат куни маҳшаргоҳга тўпланади, амаллари ҳисоб - китоб қилинади ва савоб ёки азоб берилади.

Аллоҳ таоло «Анъом» сурасида: «Уларнинг ҳаммасини тўплайдиган кунда: «Эй, жинлар жамоаси, инсдан (адаштирганларингизни) кўпайтирвордингиз?!» дер. Уларнинг инсдан бўлган дўстлари: «Эй, Роббимиз, биз бир-биримиздан ҳузур топдик ва бизга белгилаган ажалингга етиб келдик», дерлар. У зот: «Қайтар жойингиз дўзахдир. Магар Аллоҳ хоҳласа (қолмайсиз)», дер. Албатта, Роббинг ҳикматли ва билимли зотдир», деган (128 - оят).
Ушбу ояти каримада таъриф этилаётган саҳна қиёмат куни саҳнасидир. У кун оятда: «Уларнинг ҳаммасини тўплайдиган кун», деб таърифланяпти. Яъни, Аллоҳ инсу жинларнинг ҳаммасини жамлайдиган кун. Демак, қиёмат куни Аллоҳ таоло инсларни – одамларни жамлаганидек, жинларни ҳам жамлайди. Шунда кофир жинларга Аллоҳ: «Эй, жинлар жамоаси, инсдан (адаштирганларингизни) кўпайтирвордингиз?!» дер».
Бу гап жинларга қилган ишлари ҳақида хабар бериш эмас, балки қилган амалларини танқид қилиш, қоралаш учун айтилади. Чунки ўзларининг васвасаси ва иғволарига учган одам болалари кўп эканини жинлар яхши биладилар. Аллоҳ таоло бу гапни жинларга айтган бўлса ҳам, жавобини ўша жинларга эргашган, уларга валий-дўст бўлган одамлар беради:
«Уларнинг инсдан бўлган дўстлари: «Эй, Роббимиз, биз бир-биримиздан ъузур топдик ва бизга белгилаган ажалингга етиб келдик», дерлар».
Демак, жинлар одамларни йўлдан уриб, иғво қилиб, ёмон йўлга юргизиб ҳузур-ҳаловат олган ва роҳатланганлар. Жинлар фитнасига учиб кофир ва гуноҳкор бўлган одамлар эса улар зийнатлаб кўрсатган, ҳавою нафсни қондирувчи ишларни бажариб ҳузур қилганлар. Булар иродаси заиф, ғофил, ҳавою нафсга берилган, шаҳватпараст одамлар бўлганлар. Шайтон уларнинг ушбу заиф жойларидан тутиб, иғвосига учирган ва ўзига малай қилиб олиб, ҳар кўйга солган, бу дунёда мақсадларига эришиш йўлида улардан фойдаланиб ҳузур қилган.
Шайтонга малай бўлган инсонлар у зийнатлаб кўрсатган мафкураларни ўзиники қилиб, беш кунлик ҳаётларида ҳавою нафсини қондириш йўлида ошкора ва махфий гуноҳларни ишлаб, ўзларича ҳузур қиляпмиз, деб юраверганлар. Улар ҳаётларини шундай қилиб ўтказганлар. Энди эса ҳамма нарсани тушуниб етиб:
«...бизга белгилаган ажалингга етиб келдик», деб турибдилар.
Етиб келишгани аниқ. Ана энди улардан ҳар бири, ҳам инси, ҳам жини ўз қилмишига яраша адолатли жазосини топади.
«У зот: «Қайтар жойингиз дўзахдир. Магар Аллоҳ хоҳласа (қолмайсиз)», дер».
Бу ҳол оқибати сизга у дунёда ҳам айтилган эди. Аммо қулоқ солмадингиз. Мана энди ўша айтилган жазо муқаррар бўлди. Сизнинг маконингиз оловли дўзах бўлади. Фақат, иродаси чексиз Аллоҳ бошқа нарсани хоҳласагина, абадий бўлмаслиги мумкин.
«Албатта, Роббинг ҳикматли ва билимли зотдир».
Унинг ҳар бир иши ҳикматдан ҳоли эмас. У ҳамма ишини билим ила қилади.
Аллоҳ таоло «Ҳуд» сурасида: «Роббингнинг: «Жаҳаннамни, албатта, жинлар ва одамлар билан тамомила тўлдирурман», деган сўзи батамом бўлди», деган (119 - оят).

8. Жинларга катта куч, маҳорат ва имконият берилган.

Аллоҳ таоло «Сод» сурасида қуйидагиларни айтади: «Бас, Биз унга шамолни бўсундирдик, у ирода қилган томонга майин эсаверади. Яна барча бинокор ва ғаввос шайтонларни ҳам. Ва бошқаларини ҳам кишанланган ҳолда тўплаб(бўсундирдик), (36-38-оятлар).
Ушбу уч оятда Аллоҳ таоло Сулаймон алайҳиссаломга хос қилиб берган нарсалари зикр этилмоқда.
«Биз унга шамолни бўсундирдик...»
Сулаймон алайҳиссалом нимани истаса, шамол шу истакка сўзсиз бўсунадиган бўлди.
«...у ирода қилган томонга майин эсаверади».
Бу иш Аллоҳ таолога жуда осондир. Чунки Сулаймон алайҳиссалом ҳам, шамол ҳам Аллоҳ яратган махлуқдир, Аллоҳнинг иродаси остидаги халқдир. Шулардан бирини иккинчисига бўсундириб қўйиш Аллоҳ учун иш эмас.
«Яна барча бинокор ва ғаввос шайтонларни ҳам» бўсундириб қўйдик. Бинокор шайтон-жинлар у кишининг амрига бўсуниб, оддий одамларнинг қудрати етмайдиган улкан қасрлар қуриб беришар эди. Ғаввос шайтонлар эса денгиздан дуру маржонлар териб беришарди.
«Ва бошқаларини ҳам кишанланган ҳолда тўплаб (бўсундирдик)».
Яъни, бошқа ўзбошимча шайтон-жинлар кишанланиб, иккита-иккита ёки кўпроқ ҳолда бир-бирларига жамланиб, Сулаймон алайҳиссаломга бўсундирилган эди. Улар Сулаймон алайҳиссалом хоҳлаган ишларни бажо келтиришарди.
Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам саҳобаларига бир куни:
«Бугун кечаси жинларни ушлаб боғлаб қўйган эдим. Биродарим Сулаймоннинг: «Эй, Роббим, менга ўзимдан кейин бирор кишига муяссар бўлмайдиган мулкни ҳадя этгин», деган гапини эслаб, қўйиб юбордим, йўқса, сизлар ҳам уларни кўрар эдиларингиз», деганлар.
Аллоҳ таоло «Намл» сурасида: «Жинлардан бўлган Ифрит: «Мен уни сенга мақомингдан тургунингча келтирурман. Албатта, бунга қувватим ва ишончим бор», деди», деган (39-оят).
Араб тилида ёмонликда учига чиққан ва қувватли жин-шайтон «ифрит» дейилади. Бу сўз шайтонга ўхшаш одамга ҳам ишлатилади.
Аллоҳ таоло «Сабаъ» сурасида қуйидагиларни айтган: «У(жин)лар унга меҳроблар, ҳайкаллар, ҳовузлар каби лаганлар ва собит қозонлардан хоҳлаганини қилиб беришар эди», (13 - оят).
Аллоҳ таоло томонидан Сулаймон алайҳиссаломга бўсундирилган жинлар у кишига меҳроблар, яъни, улкан ибодатхоналар қуриб берар эдилар.
«...ҳайкаллар..»
Турли нарсаларнинг ҳайкалларини ҳам ясаб берардилар.
«...ҳовузлар каби лаганлар...»
Таом ейдиган лаганлари ҳовуз каби катта бўлар эди. Ўша вақтда шунга эҳтиёж бўлса керак. Шунингдек, одамлар бажара олмайдиган ишларни қиладиган жинлар ҳақиқатда ҳам Сулаймон алайҳиссаломга мўъжиза сифатида кўрсатилган бўлиши мумкин.
«...ва собит қозонлардан хоҳлаганини қилиб берар эдилар».
Тоғ каби собит қозонларни Сулаймон алайҳиссаломга ясаб бериш ҳам жинларнинг вазифасига кирар эди. Улар Сулаймон алайҳиссалом хоҳлаган ишни бажарар эдилар.

9. Муҳаммад алайҳиссалом пайғамбар бўлишларидан олдин жинлар осмондаги фаришталарнинг гапини ўғирликча эшитиб олиб, инсдан бўлган ўз яқинларига етказиб турар эдилар.

Аллоҳ таоло «Жин» сурасида қуйидагиларни айтади: «Ва, албатта, биз осмон(етиш)ни талаб қилдик. Бас, уни кучли қўриқчиларга ва учқунларга тўлган ҳолда кўрдик. Ва, албатта, биз у(осмон)да тинглашга қулай жойларга жойлашиб олар эдик. Энди эса ким қулоқ солса, ўзини пойлаб турган учқунга дучор бўладир», (8-9-оятлар).
Яъни, жинлар осмонга аввалгидек ғайб хабарларни ўғирлиқча эшитиш, кишилар тақдирини билиш учун кўтарилганда тамоман бошқа ҳолатга дуч келганликларини айтмоқдалар.
Чунки жинлар Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам Пайғамбар бўлгунларича осмонга чиқиб, ўз ҳожатларини раво қилиб қайтардилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга ваҳий кела бошлагач, осмонни кучли фаришталар қўришга ўтдилар ва жинларни турли жойлардан учқунлар билан қувиб ҳайдадилар. Оятда жинларнинг ана шу ҳолатига ишора қилинмоқда. Иккинчи бир жиҳати бу оят жинлар бизнинг ер куррамиздан ташқарида ҳам ҳаёт кечириш хусусиятига эга эканлигига далилдир.

10. Жинларнинг таом емоқлари ҳам бор. Аммо уларнинг таомланиши қандоқ ва унинг моҳияти нима эканлигини билмаймиз.

Имом Муслим ва Термизийлар Ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилган ҳадисда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам:
«Тезак билан ҳам, суяк билан ҳам истинжо қилманглар. Улар сизнинг жин биродарларингизнинг зодидир», деганлар.
Имом Абу Довуд Ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилган ҳадисда қуйидагилар айтилади:
«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига жинлар ҳайъати келганда:
«Эй, Аллоҳнинг расули, умматингизни суяк, тезак ва кўмир билан истинжо қилишдан қайтаринг. Аллоҳ бизнинг ризқимизни ўшаларда қилган», дейишди.
Бас, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бизларни ўша нарсалардан наҳий қилдилар».

11. Жинлар турли шаклларга, мисол учун илон шаклига кириш имконига эгадирлар. Бу ҳақиқат ҳадиси шарифларда собит бўлган.

Бир ривоятда: «Албатта, Мадинада жинлардан бир гуруҳи исломга келган эдилар. Ким ушбу уйларда яшовчи-(илон)ларни кўрса, уч марта изн берсин. Агар ундан кейин ҳам кўринса, ўлдирсин! Чунки, у, албатта, шайтондир», дейилган.
Бошқа бир ривоятда: «Албатта, бу уйларнинг обод қилувчилари бордир. Улардан бирортасини кўрсангиз, уни уч марта огоҳлантиринг. Кетса, кетди. Бўлмаса, ўлдиринг! Чунки у кофирдир», дейилган.
Имом Бухорий, Муслим ва бошқалар ривоят қилган.
Қадимда кишилар яшайдиган уйлар табиий ҳолатга жуда яқин бўлган. Оддий ва содда бўлиши билан бирга ҳамма ёғи беркитилиб ташланмаган ҳам. Шу маънода турли жониворлар кириб чиқиши, баъзиларининг деворлар орасида, шифтда ёки бошқа жойларда яшаб қолиши ҳам оддий ва табиий бир ҳолат бўлган. Яқин-яқинларгача бу ҳолат бор ва кўп эди. Ҳозир ҳам баъзи чет жойларда бўлиши мумкин. Ушбу ҳадисда ана ўша ҳолдаги илонларга бўладиган муносабат ҳақида сўз кетмоқда.
Нима учун Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам уйларда бўладиган илонларни аввал уч марта огоҳлантиришга амр қилдилар?
Бу саволга ривоят охирида келган Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг қуйидаги сўзлари жавоб бўлади:
«Албатта, Мадинада жинлардан бир гуруҳи исломга келган эдилар. Ким ушбу уйларда яшовчи-(илон)ларни кўрса, уч марта изн берсин. Агар ундан кейин ҳам кўринса, ўлдирсин! Чунки, у, албатта, шайтондир».
Демак, ўша Мадинада Исломга келган жинлар илон шаклида баъзи бир уйларда пайдо бўлиши мумкин экан. Илонни уйда кўрган одам уни дарҳол ўлдирса, ўша мусулмон жинлардан бирини ўлдириб қўйиш эҳтимоли бор экан.
Агар инсон илонни уйда кўргандан кейин огоҳлантирса, ўша илон мусулмон жин бўлса, у ердан кетар, қайтиб кўринмас экан.
Аммо уч марта огоҳлантиргандан кейин ҳам келаверса, мусулмон жин эмас, ҳақиқий илон бўлар ва уни ўлдирса жоиз экан.
Уйда бўладиган илонлардан икки хилини; думи кесик ва ортида икки қора чизиғи борини огоҳлантирмай ўлдираверишнинг нима ҳикмати бор?
Афтидан, мусулмон жинлар ўша васфга эга илон шаклига кирмасалар керак.
Қолаверса, мазкур илонларнинг иккиси, кўзни кўр қилар, ҳомилани туширар экан.
Улар ўта заҳарли, тезкор ва одамга ҳамла қиладиган бўлиб, инсоннинг кўзига қараб сапчир эканлар. Эҳтиёт бўлмаган одамнинг кўзи зарар тортиши мумкин экан. Шунингдек, у илонларнинг даҳшатидан қўрққан ҳомиладор аёлларнинг ҳомиласи тушиб кетиш эҳтимоли ҳам кучли экан.
Абу Лайло розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади.
«Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам уйлардаги илонлар ҳақида сўралдилар. Бас, У зот: «Агар улардан бирортасини масканларингизда кўрсангиз, Нуҳ сиздан олган аҳднома ҳурмати, Сулаймон сизлардан олган аҳднома ҳурмати бизга озор бермаслигингизни сўрайман, десин. Яна қайтиб келсалар, уларни қатл қилинглар», дедилар». Сунан эгалари ривоят қилган.
Бу ҳадиси шарифда ҳам уйлардаги илонлар мусулмон жинлар бўлиши эҳтимоли риоя қилингани кўриниб турибди.
Демак, улар уйда кўрилганда боболари Нуҳ ва Сулаймон алайҳиссаломларга берган аҳдномани эсларига солмоқ керак экан.
Бундан Нуҳ алайҳиссалом жинларни нажот кемасига чиқаришдан олдин улардан одам боласига ёмонлик қилмаслик ҳақида аҳднома олганликлари келиб чиқади.
Шунингдек, Сулаймон алайҳиссалом ҳам ўзларига жинлар хизматкор қилиб берилганда, улардан одам болаларига ёмонлик қилмаслик ҳақида аҳднома олганликлари билинади.
Демак, уйда илон кўрган одам ўша аҳдномаларни эслатганда ўша кўринган нарса мусулмон жин бўлса, озор етказмайди ва қайта кўринмайди. Агар ул кўринган нарса мусулмон жин эмас, оддий илон бўлса яна кўринади ва уни ўлдираверса бўлади.
Абдуллоҳ розияллоҳу анҳу: «Илонларнинг ҳаммаси, худди кумуш таёққа ўхшаш оқ илондан бошқасини ўлдиринглар», деди». Абу Довуд ва Термизий ривоят қилган.
Ушбу ривоятда васф қилинган худди кумуш таёққа ўхшаш оқ илон мусулмон жин эканлигида шубҳа йўқ экан. Яъни, уйдаги илон оппоқ бўлиб, букилмасдан тўғри юрса, у илон эмас, мўмин-мусулмон жин бўлиши аниқ экан. Шунинг учун уни ўлдириш мутлақо мумкин эмас экан.
Уйларда бўлувчи илонларга бўладиган муносабатлар ҳақидаги ривоятларни жамлаб, хулоса чиқарадиган бўлсак, уч хил бўлар экан:

1. Тўғри юрадиган оппоқ илонга тегиш керак эмас.
2. Думи кесик ва ортида икки қора чизиғи бор илонларни дарҳол ўлдириш керак.
3. Бошқа турдаги илонларни олдин уч марта огоҳлантириб, яна уйда пайдо бўлса, кейин ўлдириш керак.

Уйдан бошқа жойда кўринган ҳар қандай илонни ўлдирса, бўлади.
Имом Абу Довуд ривоят қилган ҳадисда: «Илонларнинг барчасини ўлдиринг! Ким уларнинг ўч олишидан қўрқса, мендан эмас», дейилган.
Бу ривоятни бизнинг диёрларимизда ҳам, илон нима қилиб бўлса ҳам, ўчини олар эмиш, деган хурофотлар борлигидан келтириб қўйдик.
Хулоса тариқасида айтиш лозимки, бир вақтлар ушбу гапларга ўхшаш гап-сўзларни бидъат-хурофот, илмсизлик ва бошқа турли сифатлар билан сифатлаб масхара қилинар эди. Кейинчалик эса ўша масхара қилувчи тарафлар ўзлари ҳақиқий хурофотларни: космосдан келган келгиндилар, барабашлар, учар ликопчалар ва бошқа-бошқаларни гапириб, дунёни хурофотга тўлдириб ташладилар.

12. Жинларнинг одамлар жисмига таъсири борми?

Баъзи бир ёмон жинларнинг одамларга таъсири бўлиши мумкин, дейди уламоларимиз. Бунда кўпроқ одамнинг ўзи айбдор бўлади. Жинлар одамлардан ўзларига ишонганларига, васвасага учганларига, хаёлида турли салбий ҳолатларни ўйлаб юрганларига, жинлардан ёрдам сўраганларига, Аллоҳ таолонинг зикридан ва Қуръони Карим тиловатидан ғофил бўлганларига, жинлардан сақланиш учун ўқилиши лозим бўлган дуоларни ўқимай юрганларига тегишлари мумкин.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бизларга жинлардан қандай сақланиш мумкинлигини ўргатганлар.
Имом Бухорий Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан қуйидаги ҳодисани ривоят қиладилар:
«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам мени Рамазон закотини сақлашга вакил қилдилар. Биров келиб тўпланган егуликдан ҳовучлаб ола бошлади. Уни ушлаб:
«Ҳозир сени Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларига олиб бораман», дедим.
«Мени қўйиб юбор, бола-чақам бор, жуда ҳам муҳтожман», деди. Уни қўйиб юбордим.
Тонг отганда Пайғамбар алайҳиссалом:
«Ҳой, Абу Ҳурайра! Кечаги асиринг нима қилди?» дедилар.
«Эй, Аллоҳнинг Расули, жуда ҳам муҳтожлигидан, бола-чақасининг кўплигидан шикоят қилувди, раҳмим келиб, қўйиб юбордим», дедим.
У киши алайҳиссалом:
«Сенга ёлғон гапирган бўлиб, қайтиб келса-чи?» дедилар. Пайғамбар алайҳиссаломнинг «қайтиб келса-чи», деганларидан унинг яна келишини билдим ва пойлаб турдим.
У келиб, яна егуликдан ҳовучлаб ола бошлади. Уни тутиб олдим ва:
«Сени Расулуллоҳнинг олдиларига олиб бораман», дедим.
«Мени қўйиб юбор, бола-чақам бор, жуда ҳам муҳтожман», деди. Раҳмим келиб, уни қўйиб юбордим.
Тонг отганда, Пайғамбар алайҳиссалом:
«Ҳой, Абу Ҳурайра, кечаги асиринг нима қилди?» дедилар.
«Эй, Аллоҳнинг Расули, жуда ҳам муҳтожлигидан, бола чақасининг кўплигидан шикоят қилувди, раҳмим келиб, қўйиб юбордим», дедим.
У зот алайҳиссалом:
«Сенга ёлғон гапирган бўлиб, қайтиб келса-чи?» дедилар. Учинчи марта пойлаб туриб, яна ушлаб олдим ва:
«Энди уч марта бўлди, сени албатта, Расулуллоҳнинг ҳузурларига олиб бораман. Ҳар сафар қайтиб келмайман, деб яна келасан», дедим.
«Мени қўйиб юборсанг, Аллоҳ сенга манфаат берадиган сўзларни ўргатиб қўяман», деди.
«Улар қандай сўзлар?» дедим.
«Кўрпангга кириб ётганингда, «Оятул курсий»ни ўқисанг, Аллоҳ тарафидан сени қўриқчи қўриб турадиган бўлади. Тонг отгунча сенга шайтон яқинлашмайди», деди.
Эртасига Расулуллоҳ алайҳиссалом:
«Ўзи ёлғончи бўлса ҳам, сенга рост гапирибди», дедилар ва:
«Уч кундан бери ким билан гаплашаётганингни биласанми, эй, Абу Ҳурайра?» дедилар.
Мен, йўқ, девдим, у киши алайҳиссалом:
«Ўша шайтондир», дедилар».
Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламдан «Фалақ» ва «Нас» сураларини ўқиб, дам солиб юриш ҳақида кўплаб ривоятлар ворид бўлган. «Нас» сурасининг ўзида жинларнинг ёмонлигидан паноҳ сўраш очиқ-ойдин айтилган.
Анас ибн Молик розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам қачонки, халога кирсалар: «Аллоҳумма аъузу бика минал хубуси вал хабоиси» - («Эй, бор Худоё, сендан эркагу урғочи ифлослар (шайтонлар)дан паноҳ тилайман)», дер эдилар». Бешовлари ривоят қилишган.
Ушбу дуони хало очиқ жойда бўлса, қазои ҳожатга тайёрланаётган вақтда, махсус жойда бўлса, унга киришдан олдин ўқиш керак. Чунки Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам бу дуони доимо ўқир эдилар.
Эркак ва урғочи шайтонлардан паноҳ тилашнинг ҳикмати шулки, одатда хало жойида Аллоҳнинг номи зикр этилмагани учун эркак-урғочи шайтонлар у жойни ўзига қароргоҳ қилиб олган бўлади. Аллоҳдан паноҳ сўрамай кирган одамга зарар етказишлари мумкин.
Шунинг учун ушбу ҳадисдаги дуони ёдлаб олиб, халога киришдан олдин ўқишни одатга айлантириш ҳар бир киши учун зарурдир.

13. Жинлар одамларга илм ўргатиши ёки хабар етказиши мумкинми?

Жинкашларга жинлар ўргатадиган нарса ва хабарлар асосан ёлғон - яшиқ ва тахминий нарсалар бўлади. Гоҳида тасодифан тўғри келиб қолиши ҳам мумкин. Аммо асосан нотўғри гаплар ва нарсалар бўлади.
Аллоҳ таоло «Шуаро» сурасида қуйидагиларни айтади: «Сизларга шайтонлар кимга тушишини айтиб берайми? Улар ўта уйдирмачи ва ўта гуноҳкорларга туширлар. Улар (шайтонларга) қулоқ осарлар. Ва уларнинг кўплари ёлғончилардир» (221-223 - оятлар).
Шайтонлар уялмай ёлғон гапирадиган, гуноҳлардан тап тортмайдиган шахсларга тушади. Ундай кишилар воқеъликда мавжуд. Араб мушриклари буту санамларининг мутасаддилари бўлмиш коҳинлар бунга мисол бўлади. Улар фолбинлик этар, шунингдек, ўзларига жинлар хабар келтиришини даъво қилар эдилар. Жинлар келтирган бир ёлғон уйдирмага ўнни қўшиб одамларга етказардилар. Шунинг учун улар оятда ўта уйдирмачи, ёлғончи, деб сифатланмоқда.
Айни чоқда, ўша коҳинлар ўз манфаатлари йўлида ҳеч қандай гуноҳдан қайтмас эдилар. Шунинг учун ҳам улар оятда ўта гуноҳкорлар, деб васф қилинмоқда.
«Улар (шайтонларга) қулоқ осарлар. Ва уларнинг кўплари ёлғончилардир».
Яъни, ўша ўта уйдирмачи ва ўта гуноҳкорлар шайтонларга қулоқ осадилар. Уларнинг кўпи ёлғончилардир.
Шунинг учун фуқаҳоларимиз, ким жинлар билан гаплашишини даъво қилса, унинг гувоҳлиги қабул қилинмайди, деган ҳукмни чиқарганлар. Бу эса жин билан алоқаси бор одам пасткаш одамга айланади деганидир.

14. Жинлар ғайб илмини биладиларми?

Бу саволнинг жавобини Қуръони Каримдан оламиз. Аллоҳ таоло «Сабаъ» сурасида қуйидагиларни айтади: «Қачонки, Биз у(Сулаймон)га ўлимни ҳукм этганимизда, уларга унинг ўлими ҳақида асосини еяётган ёғоч қуртидан бошқа ҳеч бир нарса далолат қилмади. Қачонки, у йиқилганда, жинларга, агар улар ғайбни билганларида, хорловчи азобда қолмаган бўлишлари аён бўлди» (14 - оят).
Аллоҳ таоло Сулаймон алайҳиссаломнинг жонларини у киши жинларни ишлатиб қўйиб, асоларига суяниб турганларида олган. Жинлар эса Сулаймон кузатиб турибди, деб қўрққанидан машаққатли ишларида давом этаверганлар. Аллоҳ таолонинг иродаси билан бир ёғоч қурти Сулаймон алайҳиссалом суяниб турган асони еб бошлаган. Қурт асони маълум миқдорда еганидан кейин асонинг таянч нуқтасига футур етиб, жойидан сурилган ва Сулаймон алайҳиссаломнинг жуссалари ерга йиқилган. Жинлар шундагина, ўз даъволарига қарши ўлароқ, ғайб илмини билмасликларини тушуниб етганлар. Ана шундагина жинларга:
«...агар улар ғайбни билганларида, хорловчи азобда қолмаган бўлишлари аён бўлди».
Ҳолбуки, одамлардан баъзилари ўша ожиз жинларга ибодат қилиб юрибдилар. Улар ғайбни биладилар, деб улуғламоқдалар.

15. Шайтонлар одамларнинг ақийдаси, иродаси ва амалини йўллаб туриши мумкинми?

Агар банда Аллоҳ таолонинг айтганини қилиб юрса, бу мутлақо мумкин эмас нарса, жинлар унга қарши ҳеч нарса қила олмайди. Аммо одам боласи гумроҳ бўлиб, ўзи шайтоннинг малайи бўлиб олса, ўзидан кўрсин.
Аллоҳ таоло «Ҳижр» сурасида қуйидагиларни айтади: «Албатта, Менинг бандаларим устида сенинг султонинг йўқдир, магар сенга эргашган гумроҳларгагина бордир» (42 - оят).
Бу ояти каримада Аллоҳ таоло Иблисга хитоб қилиб, «Менинг мухлис бандаларимга сенинг ҳукминг ҳам, гапинг ҳам ўтмайди. Зийнатлашинг ҳам, йўлдан оздиришинг ҳам таъсир этмайди. Сенинг бу нарсаларинг фақатгина сенга эргашган, йўлдан адашган гумроҳларгагина ўтади ва таъсир қилади», демоқда.
Шайтон васваса қилишдан бошқага ярамайди. Ўша пайтда банда сергак бўлиб, ўзини ўнглаб олса, қутулиб қолади. Аммо банда ўзини шайтоннинг қучоғига отса, унга малайга айланиб қолиши ҳеч гап эмас.
Аллоҳ таоло «Аъроф» сурасида қуйидагиларни айтади: «Агар сенга шайтон томонидан санчиш санчилса, Аллоҳдан паноҳ сўра. Албатта, У яхши эшитувчи ва яхши кўрувчи Зотдир. Тақво қилувчилар, агар уларга шайтондан бир шарпа етса, албатта, зикр қиларлар, бас, кўрибсанки, улар (тўғри йўлни) кўрувчи бўлиб турибдилар. Ва у(шайтон)ларнинг биродарлари йўлдан оздиришда уларга мадад берарлар, сўнгра бунда тўхтамаслар» (200 -202 - оятлар).
Яъни, мабодо бирор кўнгилсизлик содир бўлиб, шайтон васваса қиладиган бўлса, қизишмасдан, дарҳол Аллоҳдан паноҳ сўра. У энг яхши эшитгувчи Зот, сўровингга дарҳол жавоб беради. У энг яхши кўргувчи Зот, ҳамма нарсани кўриб турибди. Ўзи билиб ҳисоб-китоб қилади.
«Тақво қилувчилар, агар уларга шайтондан бир шарпа етса, албатта, зикр қиларлар, бас, кўрибсанки, улар (тўғри йўлни) кўрувчи бўлиб турибдилар».
Шайтон нима қилганда ҳам васвасадан нарига ўта олмайди. Агар ўзича билиб ҳаракат қилса, ҳар бир инсон учун шайтоннинг васвасасидан қутулишнинг осон йўли бор. Бунинг учун у мўмин-мусулмон, тақводор бўлса бўлди.
«Тақво қилувчилар, агар уларга шайтондан бир шарпа етса, албатта, зикр қиларлар», (яъни, уларга шайтоннинг васвасаси етса, дарҳол Аллоҳни зикр қиладилар)
«бас, кўрибсанки, улар (тўғри йўлни) кўрувчи бўлиб турибдилар».
Аллоҳни зикр қилиш, ҳар доим эслаб юриш шайтонга қарши энг ишончли ва кучли қуролдир.
Демак, шайтондан бирор бир шарпа (васваса, иғво ва ғазаб) етиши жаҳолат, кўрлик ва нодонликка бошлайди. Аллоҳнинг зикри эса илм-маърифат, кўзи очиқлик ва оқиллик манбаидир.
Аммо шайтон биродарларининг аҳволи бошқача:
«Ва у(шайтон)ларнинг биродарлари йўлдан оздиришда уларга мадад берарлар, сўнгра бунда тўхтамаслар».
Шайтони лаъиннинг биродарлари тинмай иғво қиладилар, одамларни йўлдан оздиришга уринадилар.
Охиратда шайтон ўзига эргашганлардан тонади ва уларга таъсири ўтмаслигини тан олади. Бу ҳақда Қуръони Каримнинг «Иброҳим» сурасида қуйидагилар айтилган: «Иш битиб бўлганда шайтон: «Албатта, Аллоҳ сизга ҳақ ваъдани қилган эди. Мен эса сизга ваъда бердим-у, ваъдамга хилоф қилдим. Менинг устингиздан ҳеч қандай ҳукмронлигим йўқ эди. Фақат даъват қилсам, ўзингиз менга ижобат қилдингиз. Бас, мени маломат қилманг, ўзингизни маломат қилинг. Мен сизларни қутқарувчи эмасман, сизлар ҳам мени қутқарувчи эмассизлар. Энди, мен, албатта, илгари мени шерик қилганингизни инкор қиламан. Албатта, золимларга, ҳа, уларга аламли азоб бор», деди» (22 - оят).
Бу дунёда ҳар ишнинг бошида турган, ҳар қилмишга бош-қош бўлган лаънати шайтон у дунёда ҳамма иш битиб, ҳукм чиққандан сўнг пайдо бўлади. Бир-бирини маломат қилиб турган ўз атбоъларига қараб, сўз бошлайди:
«Албатта, Аллоҳ сизга ҳақ ваъдани қилган эди. Мен эса сизга ваъда бердим-у, ваъдамга хилоф қилдим».
Шайтон шайтонлигига боради. Иш тугаб бўлгандан кейин очиғини айтади. У дунёда кишилар қалбига васваса солган эди. Ҳеч нарса бўлмайди, ҳар кимнинг айтганига юриб ўзингни қийнама, бу беш кунлик дунёда ўйнаб қолмасанг, шуям ҳаётми каби аврашлар билан уларни адаштирган эди. Уларга турли ваъдаларни берган эди. Энди бўлса, Аллоҳнинг ваъдаси ҳақ, меники ноҳақ эди, деб турибди. Бунинг устига, ҳамма ишни қилиб қўйиб, яна бутун айбни ўзига эргашган, гапига кирганларга ағдаряпти:
«Менинг устингиздан ҳеч қандай ҳукмронлигим йўқ эди. Фақат, даъват қилсам, ўзингиз менга ижобат қилдингиз».
Ўйлаб кўрмайсизми? Чақирса, кетаверасизми? Мен мутлақо сизларнинг устингизда ҳоким эмас эдим. Сизни куфрга, исёнга чақирган вақтимда менинг гапимга кирмасангиз, сизга қарши ҳеч нарса қила олмас эдим. Илло, ўзингиз хоҳлаб менинг гапимга кирдингиз, айтганимни қилдингиз. Шунинг учун:
«Бас, мени маломат қилманг, ўзингизни маломат қилинг».
Айб ўзингизда. Бу ноқулай ҳолга тушиб қолганингиз учун фақат ўзингизни айбланг. Менга осилиб юрманг.
«Мен сизларни қутқарувчи эмасман, сизлар ҳам мени қутқарувчи эмассизлар».
Ҳар ким қилганига яраша тортаверади. Аммо:
«Энди, мен, албатта, илгари мени шерик қилганингизни инкор қиламан».
Сизларга, мени Аллоҳга шерик қилиб олинглар, унинг айтганини эмас, менинг айтганимни қилинглар, деганим йўқ. Бу гапни айтсангиз, мен инкор этаман. Сизлар мени Аллоҳга шерик қилиб олиб катта зулм қилгансизлар.
Мўмин-мусулмон инсоннинг Қуръонда келган ҳар бир хабарга иймон келтириши фарз. Худо кўрсатмасин, Қуръондаги бирор хабарга шубҳа билан қараш, ишонмаслик кофирлик бўлади.
Шундан келиб чиқилса, жин ҳақида Қуръонда оят келиши уларнинг борлигига иймон келтиришни барча мусулмонларга фарз қилади. Шундай экан, бироз тўлароқ тушуниш учун бу борада баъзи маълумотларни ўрганиб қўймоғимиз зарур.
Маълумки, дунё сиру асрорларга тўла. Биз ҳали моҳиятини, сифатини, таъсирини билмайдиган ҳодисалар атрофимизда тўлиб-тошиб ётибди. Бирор нарса кўзимизга кўринмаса, уни йўқ дейишга ҳаққимиз йўқ. Ҳар куни янги нарсалар, махлуқотлар кашф этиляпти. Кеча билмаган нарсаларимиз бугун кашф этилса, биз уни йўқ эди дея олмаймиз. Балки, кеча бу бор нарсани биз билмас эканмиз, деймиз. Ҳозирги кунда ўтган аждод билмаган, хаёлига ҳам келтирмаган қанчадан-қанча нарсаларни биляпмиз. Албатта, биз билган нарсалар, кейинги авлодлар учун ўйинчоққа ўхшаб қолади. Бу нарсалар Аллоҳ таоло инсонга берган қобилиятлар ёрдамида кашф қилинмоқда, буларнинг ҳаммаси инсон идроки чегарасидаги нарсалардир. Келажакда яна кўп нарсалар кашф этилиши турган гап. Демак, бирор нарсани бор ёки йўқ деб жазм ила ҳукм чиқариб юборишга ҳеч кимнинг ҳаққи йўқ.
Биз бандалар идрокимиз етмайдиган нарсаларни Аллоҳ таолонинг Ўзи кашф этиб берса шукр қилиб қабул этмоғимиз лозим. Масалан, жинга ишониш масаласида ҳам Аллоҳ таоло Ўз каломида сиз билан бизга жинлар ҳақида маълумот берган экан, уни ихлос билан қабул этиб, ишониб, иймон келтирмоғимиз лозим.
Аллоҳ таолонинг бизга билдиришича, жин деб аталган махлуқот бор, у оловдан яратилган. Иблис ҳам жинлардан ҳисобланади. Жинлар одамларни кўради, одамлар уларни кўрмайди. Жинларнинг ҳам инсонларга ўхшаш жамоатлари, қабилалари, гуруҳлари бор. Улар ҳам ер куррасида яшаш қобилиятига эга. Бошқа сайёраларда яшаш имконлари ҳам мавжуд. Залолатга кетган инсонларни йўлдан оздириб, фикрларига таъсир ўтказишлари мумкин. Инсоннинг овозини эшитиб, тилини тушунишади. Уларнинг ичида мусулмонлари ҳам, кофирлари ҳам бор.
Жинларнинг Қуръон тинглаганликлари ҳақидаги ривоятларни синчиклаб ўрганиб чиққандан сўнг маълум бўладики, айнан шу сафар Муҳаммад алайҳиссаломнинг ўзлари, жинлар у зотнинг тиловатларига қулоқ осганидан ва ундан кейинги гаплардан бехабар бўлганлар. Фақат Аллоҳ таоло оят тушириб хабар берганидан сўнг билганлар. Аммо ушбу воқеадан сўнг жинлар яна келиб тинглашганда, Пайғамбар алайҳиссалом бу галгисини билиб турганлар.
Имом Муслим қилган ривоятда, бир куни саҳобалар Пайғамбаримиз алайҳиссаломни йўқотиб қўйиб, хижолат бўладилар. Биров бир нарса қилдимикан ёки бирор ҳодиса бўлдимикан, деб водийларни, тепаликларни қараб, ахтариб чиқадилар. Кечаси билан хавотирда тонг оттирадилар. Тонг отганидан сўнг у зотни Ҳиро ғори томонидан келаётганларини кўрадилар. Олдиларига бориб, сизни йўқотиб қўйиб ахтардик, топа олмай тунни безовта ўтказдик, дерлар. Пайғамбар алайҳиссалом эса: «Жинларнинг вакили келувди, бирга бориб уларга Қуръон ўқиб бердим», деб жавоб берадилар ва саҳобаларни етаклаб бориб, жинларнинг изларини ва гулханларининг қолдиқларини кўрсатадилар.
Биз бу ҳодисанинг қисқача баёнини келтирдик. Ровийлар улуғ саҳобий Абдуллоҳ Ибн Масъуддан ривоят қиладиларки:
«Расулуллоҳ бир куни саҳобаларга, ким жинлар ишига ҳозир бўлишни истаса, бу кеча марҳамат қилсин, дедилар. Мендан бошқа ҳеч ким бормади. Юриб бориб Макканинг юқорисига етганимизда оёқлари билан менга чизиқ чизиб бердилар-да, шундан чиқмай ўтир, дедилар. Ўзлари узоқроқ бориб Қуръон ўқий бошладилар. Бир зумда у кишини қора нарсалар ўраб, икковимизнинг орамизни тўсиб қўйди, мен овозларини ҳам эшитмай қолдим. Сўнгра ҳалиги қора нарсалар булутга ўхшаб парча-парча бўлиниб, тарқаб кета бошлади. Фақат бир бўлаги қолганда Расулуллоҳ бомдод намозини тугатдилар, бориб таҳорат ушатдилар ва менинг олдимга келиб, ҳалигилар нима қилди, деб сўрадилар. Мен, ҳов ана, туришибди, дедим. Пайғамбар алайҳиссалом уларга суяк ва тезакни бердилар. Бизни эса суяк ва тезак билан истинжо қилишдан қайтардилар».

Манба

Ичимдаги душманларим

agent007 — Wed, 21 May 2014 16:43:25 GMT

Ичимиздаги "душманлар"

Яқинда Россия киноҳужжатчилари "Текинхўрлар" ("Паразиты") деган ҳужжатли илмий-оммабоп фильм яратишди. Ушбу материал ана шу фильм ва интернет маълумотлари асосида тайёрланди.Биз микроблар оламида яшаймиз: улар ичимизда, барча аъзоларимизда, ичакларда, ҳатто қон томирларимизда бор. Микроб ва вирусларнинг фойдалиси ҳам, зарарлиси ҳам бўлади. Агар фойдалиси йўқотиб юборилса, зарарлилари шунақанги тез кўпаядики, тезда тана ҳеч қандай касалликка қарши кураша олмайдиган ҳолга келади ва энг оддий хасталик ҳам танани осонгина енгади. "Зарарлилари" эса инсон танасига турли йўллар билан кириб олиб, у ерда яшаб қоладиган, танага кирган озуқа моддаларга "шериклик" қиладиган текинхўр қуртлар (гелминтоз) ва гижжалардир.

Аллоҳ таоло инсон танасини шунақанги мукаммал ва дақиқ яратганки, жасад ана шундай «душманлар»га қарши ўзи бемалол кураша олади. Аммо бу борадаги меъёр бузилса, киши иммунитети пасайиб кетади. Масалан, мутахассислар тажрибада сурункали истеъмол қилинган антибиотиклар тананинг турли касалликларга қарши курашувчи иммун тизимига салбий таъсир кўрсатишини, яъни ташқаридан кирувчи зарарли микроб ва вирусларга қарши курашувчи фойдали вируслар, яъни "аскарлар"ни ҳалок этишини аниқлашган. Кейинги йилларда жаҳонда экологиянинг кескин бузилиши, инсонлар истеъмол қиладиган таомларнинг аксарияти сунъий йўллар билан тайёрланаётгани, кишиларнинг турли кимёвий дори-дармонлар, хусусан антибиотикларга қарам бўлиб қолгани оқибатида минг йиллардан буён инсон организмида унча зарар келтирмай яшаб келган текинхўр қуртларнинг меъёри бузилиб кетди ва улар инсоният саломатлигига жиддий хавф солмоқда. Ҳозирги пайтда ривожланган мамлакатларда ҳар уч кишининг бири ана шундай "чақирилмаган меҳмонлар" хуружига учрагани қайд этилади. Одамлар танасидан узунлиги ўн метргача етадиган лентасимон қуртлардан тортиб заррабин (микроскоп) орқалигина кўриш мумкин бўлган майда қуртларгача топиляпти. Катта ёшдаги кишиларнинг 95 фоизида бир хилдан беш хилгача турли текинхўр қурт ва гижжалар бор. Умуман инсон танасида 300 хилгача турли зарарли жонзотлар учрайди. Ҳозиргача текинхўр қуртлар фақат овқат ҳазм қилиш йўлларидагина яшайди, деб ҳисоблаб келинар эди. Аммо текширишларда уларнинг юрак, ўпка, жигар, буйрак, мия, қон томирларида, ҳатто кўзларда ҳам борлиги аниқланди. Россия киноҳужжатчилари ишлаган "Текинхўрлар" илмий-оммабоп фильмида кўрсатилишича, мамлакат клиникаларидан бирида бир беморнинг юраги устига жойлашиб олган ва катталиги росмана олмадай келадиган қуртларнинг бутун бир тўдасини жарроҳлик йўли билан олиб ташлашди. Хитой шифохоналаридан бирида эса бемор ошқозонидан болалар коптоги катталигидаги қуртлар уюмини чиқариб олишди. Ҳатто АҚШда бир кишининг кўзида ҳам ана шундай текинхўр қуртлар борлиги аниқланди. Ғарблик мутахассис доктор Кларк эътирофича, танада бундай қуртларнинг кўпайиб кетиши бозиллаш (аллергия), тери касалликлари (дерматит), СПИД, юрак етишмовчилиги, хавфли саратон шишлари, мунтазам чарчаш синдроми каби хасталикларнинг келиб чиқишига сабаб бўлади. Оврўпалик мутахассислар сўнгги йилларда инсонларнинг бепарволиги оқибатида текинхўр қуртларнинг ҳужуми миқёслари фалокатли тус олгани ҳақида огоҳлантиришмоқда. Жаҳон Соғлиқни Сақлаш Ташкилоти (ВОЗ) маърузаларида келтирилишича, кейинги ўн йил ичида Ер юзида 4,5 миллиард киши ана шу хасталикка мубтало бўлган. Оврўпада ҳар уч кишининг бири бемор бўлса, АҚШ аҳолисининг 85-95 фоизи бу хасталикдан азоб чекяпти. Шу ҳисобга йилига 14 миллион киши ҳалок бўляпти, бу барча ўлим ҳодисаларининг 25 фоизи, демакдир. Олимлар айтишича, "остритса" қуртларининг тухуми олти ойгача яшаб қолади, "аскарида" қуртлари эса сабзавот ва кўкатларни макон қилиб олади, балиқ ва унинг увулдуриғида (икрасида) "тасма" қуртлар кўп бўлади. Бу қуртлар билан кўча-кўйда, транспорт тутқичларини ушлаганда, пуллар орқали ҳам зарарланиш мумкин. Бир текинхўр қуртнинг бир кеча-кундузда 10 мингтадан 25 мингтагача тухум қўйиши, аскарида қуртининг бир кеча-кундузда 45 сантиметргача ўсиши ва чорак миллионтагача тухум қўйиши ҳисобга олинса, аҳвол анчагина ташвишли экани маълум бўлади. Олимлар барча беморларнинг 95 фоизи ХХI асрда зарарланишганини аниқлашди. Бундан ҳам ташвишлиси, бу дардга чалинганларнинг асосий қисмига хасталик ит, мушук каби уй ҳайвонлари ёки паррандалар орқали юққан. Яна кўпчилик тушадиган турғун сувли ҳавзаларда чўмилиш, чивин, пашша каби турли ҳашаротлар чақиши, сабзавот ва кўкатларни хомича истеъмол қилиш, колбаса, сосиска, ветчина, фаст-фуд (шошилинч тайёрланадиган) таомлар, чўчқа гўшти, товуқ тухуми орқали ҳам бу касалликни орттириб олиш мумкин. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, юқоридаги каби текинхўр қуртларга "ем бўлмаслик" учун танадаги ортиқча чиқит ва хилтларни тез-тез ташқарига чиқариб туриш, соғлиққа зарар бўладиган ва сунъий йўллар билан тайёрланадиган таомларни емаслик, кимёвий дориларга ружу қўймаслик, иммун тизимини мустаҳкамлаш чораларини кўриш лозим. Инсон ҳаётининг барча жабҳаларига аралашадиган Ислом дини саломатлик масаласи ечимини ҳам чиройли ҳал этади. "Пайғамбар табобати" китобида келтирилишича, бадан табобатининг қоидалари учтадир: соғлик муҳофазаси; зарарлардан ҳимоя; фасодли моддалардан фориғ бўлиш. Қамалиб-тиқилиб қолиб, зарар етказадиган фасодли нарсалар ўнтадир: кўпирган қон, қўзғалган маний (шаҳват уруғи), бавл (сийдик), катта ҳожат, қориндаги дам, қусқи, акса, уйқу, очлик, ташналик. Мана шу ўн нарсанинг ҳар бири ушланиб-тутилиб қолса, албатта бир касалликни келтириб чиқаради. Ейилган озиқ-овқатларнинг, ичилган ичимликларнинг бир қисми ҳужайралар эҳтиёжини қондириш учун ички аъзоларга шимилиб кетса, маълум бир қисми эса турли кўринишларда (ахлат, сийдик, тер, тирноқ каби) чиқиндиларга айланади. Бироқ кўпинча бу чиқиндилар тўлалигича ташқарига чиқиб кета олмайди. Шунинг учун ҳафтада, бунинг иложи бўлмаса, ўн-ўн беш кунда бир марта оч юриш, чанқаган пайтда эса фақат қайнаган илиқ сув ичиб туриш, сўнг бир литр қатиқ зардоби ёки маккаи сано дамламаси билан ични ювиш лозим бўлади. Шунда ичимизда қолган чиқиндиларнинг қолдиқлари ташқарига чиқади, ошқозон-ҳазм йўллари, буйрак ювилади, нафас йўллари равонлашади ва юзнинг ранги тозаланиб, саломатлик мустаҳкамланади.

Тадқиқотларга кўра, сунъий равишда озишга ҳаракат қилиш ҳам тананинг иммун тизимини ишдан чиқаради ва табиий «киллерлар», яъни организмга тушадиган микробларни йўқотишга масъул бўлган қон таначалари миқдорини кескин камайтириб юборади. Яқинда Россия мутахассислари ўтказган тажрибалар шуни кўрсатдики, ейилган битта гамбургерда киши кунлик истеъмол қиладиган тузнинг 46 фоизи, зарарли (тўйиндирилган) ёғнинг 45 фоизи мавжуд экан. Бундан ташқари, унда киши бир кунда оладиган холестериннинг 25 фоизи, ёғнинг 37 фоизи, ўта зарарли трансмойларнинг бир ярим грамми бор экан.

Шифокорлар умуман ғарбча таомланиш услубининг одамлар саломатлигига катта зарари борлиги, текинхўр қуртларнинг танага кириб келишига "ёрдам бериши" ҳақида ташвишланиб ёзишяпти. Чунки бундай таомларда тайёр ёки ярим фабрикат маҳсулотлар кўпу, аммо янги сабзавот ва мевалар кам бўлади. «Бунинг устига ҳайвон ва парранда боқишда янги технология жорий қилиниши оқибатида уларнинг гўштидаги зарарли ёғлар эллик йил аввалдагига қараганда 30 фоизга кўпайган» («АиФ», 2006 йил, 12-сон).

Ҳаёт ширин, дунё ҳаётида неъматлар оғушида яшаб умргузаронлик қилиш ундан ҳам ширин. Бахтли-саодатли турмуш кечириш учун эса инсонга энг аввало соғлиқ керак. «Энг ширин лаззат саломатликдир», деган экан Луқмони Ҳаким. Шундай экан, саломатлик ҳақида қайғуриш, соғлом турмуш тарзини жорий қилиш ҳар бир кишининг ўзига боғлиқ.

Руҳият сарҳадлари

agent007 — Wed, 21 May 2014 16:36:05 GMT

ИНСОН ҚАЛБИ

Яратган эгамнинг карами кенг. Эзгу ният қилган бандасининг йўлини равон қилади, хайрли, савобли ишлар учун кенг йўл очиб беради. Аслида, ҳаммамизга баробар тарзда соғлиқ-саломатлик, ақл-ҳуш ато этади. Ота-она бағрида, Она Ватан қучоғида униб-ўсишни раво кўради. Буларнинг ҳаммаси учун Тангри таолога беҳисоб шукрлар айтишимиз ҳам қарз, ҳам фарздир.

Айни пайтда шундай бир инсонларни сизу бизга замондош, миллатдош айлаб қўядики, энди буни Тангрининг инояти деб билмоқ лозим. Айниқса, бундай иқтидор эгалари сўз билан, соз билан алоқадор бўлса, ғайриихтиёрий тарзда уларга кундан-кун боғланиб қолганингни сезмай ҳам қоласан киши. Масалан, Эркин Воҳидовнинг жўшқин лирикаси, Ўткир Ҳошимов асарларидаги ўзбекча сўзнинг салмоғи, Раҳматжон Турсунов яратган куй ва мусиқалар, Фахриддин Умаров ижросидаги дилтортар қўшиқлар кимни мафтун этмайди дейсиз.

Агар чуқурроқ ўйлаб кўрилса, сўз—муқаддас калом, куй, мусиқа—илоҳий мўъжиза, қўшиқ эса—ўзга бир маънавий омил тимсоли. Демак, ҳар уччаласи алоҳида кўринишдаги маънавий ҳодиса. Мана шундай неъмат соҳиблари бизнинг онгимизга сездирмаган ҳолда таъсир кучини кўрсата оладилар. Олайлик, шоир менинг шеърларимни ёдлаб олгин деб ҳеч кимни мажбурламайди, бастакор менинг мусиқамга қулоқ ос дея амр қила олмайди, ҳофизни тинглаш-тингламаслик ҳам ўзимизнинг ихтиёримизда. Лекин санаб ўтилган ҳодисалар сизу биздан сўраб ўтирмасдан қалбимизни ром этиши, бир умрга "асир” айлаши, ўз измига солиши ҳам мумкин. Мабодо мана шу уч маънавий неъмат бир кишида мужассам бўлса-чи?

Халқимиз тарихида бундай шахслар учраб туради. Қомусий билимлар соҳиби бўлган буюк аждодларимизнинг аксарияти илм-маърифат билан бир қаторда сўз санъати, соз ва мусиқа соҳалари билан ҳам жиддий шуғулланганлар. Ҳозирги кунда ҳам ўша анъаналарни давом эттираётган замондошларимиз борки, улар билан ҳақли равишда фахрлансак арзийди. Шулардан бири—замондошимиз, ҳофиз, бастакор ва шоир Шерали Жўраевдир.

Юқорида қайд этганимиздек, аслида, Шерали Жўраев ҳофиз сифатида танилган бўлса, кейинчалик бастакорлиги ҳам тан олинди ва ниҳоят шоир сифатида ҳам эътироф этила бошлади. Албатта, мухлислар уни кўпроқ ҳофиз сифатида ардоқлашади. Бу—табиий. Чунки Шерали Жўраев, энг аввало, ҳофиз, эл суйган, меҳр қўйган хонанда.

Кези келганда айтиш жоизки, Шерали Жўраев ижодининг илк даврларида яратилган баъзи қўшиқларининг савияси бир хил эмас. Матни саёз, бадиий етилмаган, мусиқаси ҳам бир-бирига ўхшаш қўшиқлар учрайди. Масалан, "Лаълихон”, "Ўн олтидан ошган қизлар” каби қўшиқлар бунга мисол бўла олади. Хўш, нега буни эслатиб ўтяпмиз? Назаримизда, бу ҳам ёш хонандаларга сабоқ бўларли ҳодиса. Тўй-маъракаларда ҳофиз томонидан баъзан бўшроқ ашулалар ижро этилган бўлиши мумкин. Лекин катта саҳналарда, расмий тадбирларда Шерали Жўраев ўз қўшиқларига ҳамиша талабчан бўлган, доимо масъулият билан ёндашган.

Ҳофиз қўшиқларининг савияси йилдан-йилга ошиб борган. Назаримда, бунинг бир қатор сабаблари бор. Аввало, Шерали Жўраев ўзбек қўшиқчилик санъатида ўзига хос мактаб яратган устозларининг анъаналарини давом эттирди. Жўрахон Султонов, Маъмуржон Узоқов, Комилжон Отаниёзовларнинг анъанавий ижродаги сирларини ўрганди. Мумтоз ашуланинг мураккаб жиҳатларини ўзлаштирди. Халқимиз орасида машҳур бўлиб кетган ашулаларни айтиш баробарида, улардаги нозик қочиримларга эътибор берди, ўзидан ҳам нимадир қўшишга ҳаракат қилди.

Лирик хонанда сифатида танилиб қолган Шерали Жўраев ўз устида тинмай изланди. Ўзбек халқ қўшиқларидан ташқари қардош халқлар қўшиқларига ҳам мурожаат қилди. Ҳофиз тожик, туркман, уйғур, рус, озарбайжонча қўшиқлар куйлаб элнинг назарига тушди, айни пайтда қардош халқлар санъати, маданияти билан ўз мухлисларини ошно этди, халқлар дўстлигининг ҳақиқий куч-қудратини амалда исботлади.

Шу ўринда айтиш жоизки, Шерали Жўраев қардош халқлар қўшиқларини асл ҳолича айтишга интилди, ўша халқнинг талаффузидан тортиб руҳиятигача бўлган барча унсурларни сақлаб қолишга ҳаракат қилди. Шу билан қардош халқларнинг ҳам меҳрини қозонди, уларнинг ҳам севимли ҳофизига айланди. Лекин нимагадир ҳозирги ёш ижрочиларда мана шу хислатлар етишмайди. Улар кўпроқ ҳиндча, туркча оҳангларга ўзбекча сўз қўйиб айтишга ружу қўймоқдалар, аниқроғи, маънавий ўғирлик содир бўляпти.

Устозлар анъанасини чуқур ўзлаштирган, қардош халқлар санъатининг нозик қирраларидан ҳайратланган ҳофиз ўз қўшиқларини яратиб, ўзлигини намоён қила олди. Асрлардан бери шаклланиб келган анъаналарни бузмаган ҳолда янги бир йўл топиш, янги бир ижро услубини қўллаш, ўз оҳангини олиб кириш осон иш эмас. Бу ҳамма санъаткорга ҳам насиб бўлавермайдиган бахт, омад. Лекин мана шу бахт ўз-ўзидан келавермаслиги ҳам айни ҳақиқат. Бунинг учун тинимсиз изланиш, ҳам назарий, ҳам амалий жиҳатдан ўз билимини ошириб бориш зарур. Акс ҳолда нари борса бир марта эшитиладиган, кейин унутиладиган ашулалар пайдо бўлиши мумкин. Ҳофиз ижод қилган қўшиқларнинг аксарияти умрбоқий. Тўра Сулаймон шеъри билан айтиладиган "Кетма, баҳор” қўшиғини эсга олсак, ўзингиз ҳам бунга амин бўласиз.

Баҳор келса бошланар боғда булбул хониши,

Саъва, қумри нағмаси, суралай товланиши.

Қирларда Наврўз сайли, лолаларнинг ёниши,

Тўхтагай табиатдан ҳаққушлар зорланиши,

Кетма, баҳор, кетмагин менинг боғимдан.

Ҳофизнинг ижроси оҳанрабодек ўзига тортаверади. Хаёлингиз ўзингизга бўйсунмаган ҳолда Сизни далаю боғларга, тоғу тошларга етаклагандай бўлади. Табиатнинг бутун гўзаллиги кўз олдингизда тўлалигича намоён бўла бошлайди. Ҳофизнинг овозини эмас, балки қаердадир сайраётган булбулнинг саси бутун вужудингизни қамраб олади. Ўзингизни чаманзорда, ёниб турган лолалар бағрида ҳис қиласиз.

Гиёҳ билан қопланмиш кўҳна қабр бошлари,

Майсадаги шудринглар кимларнинг кўз ёшлари?

Бу ерда ётар отам, ёвқур элатдошлари,

Ҳар баҳор эслар уни қавми-қариндошлари,

Кетма, баҳор, кетмагин менинг боғимдан.

Ушбу қўшиқни қайси фаслда тингламанг, қалбингизни баҳор нафаси, ажиб бир сурур эгаллаб олади. Айниқса, басталанган куй шеър матнига шу қадар мос тушганки, мусиқа таралиши билан табиат гўзаллиги намоён бўлади. Ҳофизнинг "Кетма, баҳор, кетмагин менинг боғимдан” деб куйлашига ҳамоҳанг бош чайқайсиз, кўзни юмиб олиб, табиат қўйнидаги манзарадан узоқроқ баҳраманд бўлишга интиласиз, ўтиб бораётган умр ёдингизга тушади. Мана сизга санъатнинг кучи, қўшиқнинг сеҳри.

Ҳофизнинг эл орасида машҳурлиги, юртдошларимизнинг дилидаги гапларни қўшиқ орқали ифодалай олиш санъати—бу ўз-ўзидан юзага келган ҳодиса эмас. Бизнингча, ҳофиз халқ орасида кўп бўлади, оддий меҳнаткаш халқ вакиллари билан мулоқотда бўлишга интилади. Натижада халқчил, дардчил қўшиқлар пайдо бўлади, аниқроғи, ҳофиз халқнинг ўзидан олиб, ўзига қайтаради. Шерали Жўраев ижросидаги "Яна баҳор қайтармикан” қўшиғи фикримизнинг ёрқин далили бўла олади.

Ёр кўкдаги юлдузмидинг, ета олмадим,

Умид узиб сендан йироқ кета олмадим.

Баҳор чоғи бир ёндингу яшин мисол,

Ғафлат босиб, меҳрим изҳор эта олмадим.

Яна баҳор қайтармикан, сен қайтмасанг,

Қушлар қўшиқ айтармикан, сен айтмасанг.

Маҳмуд Тожибоев қаламига мансуб мазкур шеър ҳофиз ижросида ўзининг юксак чўққисига эришган, дейиш мумкин. Ҳофизнинг ҳазин оҳанглар-ла басталанган мусиқаси шеърга жон бағишлаган. Ошиқ қалб нидоси мусиқа уйғунлигида ҳижрон дамларини, айрилиқ азобларини, тушкинлик изтиробларини ёдга туширади. Айни чоғда бу қўшиқ ишқ йўли шунчаки ҳою ҳавас эмаслигини, балки ғам-андуҳли, ҳатто фожеали бўлиши мумкинлигини англаб етишга даъват сифатида ҳам янграйди. Шу боис бу қўшиқ шунчаки куйланмайди, унда ошиқнинг ўтли наъраси, созларнинг ғамгин ноласи бирга қўшилиб, ўзгача бир лирик кайфиятни юзага юзага келтиради.

Ўзга ёрга, айт, ёр кўнгил берганмидинг,

Мендан ортиқ ундан вафо кўрганмидинг.

Тонг чоғида сочинг тараб кўз ёшимга, эй,

Дил риштасин сочга қўшиб ўрганмидинг.

Яна баҳор қайтармикан, сен қайтмасанг,

Қушлар қўшиқ айтармикан, сен айтмасанг.

Шерали Жўраев куйлаган ҳар бир қўшиқнинг таянч нуқтаси, ўзак масаласи бор. Ҳофиз имкони борича асосий ғояни ўша нуқта орқали ифодалашга ҳаракат қилади. Эҳтимол, бу қўшиқнинг бошланишидадир, балки авж нуқтаси ёки нақоратида бўлиши мумкин.

Маҳмуд сени эслаб ҳар кун ёд этади,

Сени эслаб ҳазин кўнглин шод этади.

Севсанг агар деразадан боққил саҳар,

Қалби унинг қушча бўлиб парвоз этади.

Яна баҳор қайтармикан, сен қайтмасанг,

Қушлар қўшиқ айтармикан, сен айтмасанг.

Қўшиқ тугайди, лекин сизнинг юрагингиз қандайдир бир орзиқиш, илинж билан мусаффо туйғуларга тўлади. Қалбингизнинг аллақаерлари тирналиб, яралангандек бўлса-да, ҳаётга ўзгача бир назар пайдо бўлади. Ҳофизнинг ошиқ қалбларга малҳам берувчи "даво”сидан сўнг, ўзингизда қандайдир бир енгиллик, ҳаётга ташналик ҳис этасиз.

Кези келганда айтиб ўтиш жоизки, Шерали Жўраевнинг жуда кўплаб қўшиқлари минглаб шогирдлари томонидан ижро этилади. Лекин бир туркум қўшиқлари ҳам борки, уларга шогирдларининг ё назари тушмаган ёки айтишга журъати етишмайди, ёхуд... Масалан, юқоридаги "Яна баҳор қайтармикан”, Воқиф шеъри билан айтиладиган "Ёрим бўлсанг”, "Инсон” каби қўшиқларни ёш хонандалар ижросида эшитмаганман. Эҳтимол, бу қўшиқларни айтиш учун нафақат овоз, балки матнларни "шераличасига” идрок этиш, завқни ҳис этиш ва ёниб куйлаш маҳоратини эгаллаш лозимдир.

Баъзида мумтоз намуналари асосида яратилган қўшиқчилик ҳақида баҳс-мунозаралар бўлиб турарди. Бир гал бошқача бўлди. 1986 йил эди, чамаси. Мен ўшанда Фанлар академиясининг Тил ва адабиёт институтида ишлар эдим. Шаҳрисабздан ўртоғим Бозорбой Алиқулов келиб қолди. Институтнинг таниқли олимларидан бири, адабиётшунос акамиз билан Бозорбой ўртасида бир тортишув бўлиб ўтди. Баҳснинг сабаби ҳам Шерали Жўраев ижоди эди. Менинг дўстим Шерали Жўраев мумтоз қўшиқларни ҳам маромига етказиб айта олишини исботлашга уринар, адабиётшунос акамиз эса бу борада бошқача қараш мавжудлигини таъкидлар эди. Ўшанда менда илк бор "Мумтоз қўшиқ қандай бўлиши керак?”, деган савол пайдо бўлди. Тўғри, бу борада фикрлар хилма-хил, қарашлар турлича. Кўпчилик фақат мумтоз адабиёт намуналари асосида яратилган қўшиқларнигина мумтоз қўшиқ деб ҳисоблайдилар. Бу гапда жон бор, албатта. Бироқ, назаримизда, Навоий, Бобур, Огаҳий ғазаллари билан айтиладиган барча қўшиқларга бир хил баҳо бериш, уларнинг барчасини мумтоз қўшиқлар сирасига киритиш мумкин эмас. Менга қолса, бадиий жиҳатдан мукаммал замонавий шеър ёки ғазал асосида яратилган, ўзига хос ва бетакрор мусиқага эга, етук даражада ижро этилган, халқ томонидан эътироф этилиб, узоқ йиллар давомида эл назаридан тушмай келаётган қўшиқларни ҳам мумтоз қўшиқлар жумласига киритган бўлар эдим. Майли, агар уларга ортиқча баҳо бериб юборган бўлсам, лоақал уларни беназир қўшиқлар дейишини истаган бўлардим.

Агар шу маънода олиб қаралганда, Шерали Жўраев ижодида кўп асарларни мумтоз, беназир қўшиқлар сифатида баҳолаш мумкин. Зотан, "Ўзбегим” ва "Биринчи муҳаббатим”, "Инсон” ва "Ошиқлар сардори”, "Кетма, баҳор” ва "Куйлар” каби ўнлаб қўшиқлар аллақачон мумтоз қўшиқлар сирасига ўтиб улгурган. Айниқса, "Баҳор айёми” қўшиғининг XX асрдаги энг сара мумтоз асарлар сифатида эътироф этилгани қувонарлидир.

Назаримда, бизда қўшиқнинг тарғиботи етишмайди, асл қўшиқнинг моҳияти тўлиқ очиб берилмайди. "Бир ғазал шарҳи”, "Бир қўшиқ тарихи” рукнларида асосан адабиёт тарихимиз билан боғлиқ матнлар ва ашулалар таҳлил этилади. Замондош ҳофизларимизнинг санъатдаги ўрнига унчалик эътибор қаратилмайди. Бу эса "енгил-елпи қўшиқ” ижрочиларига қўл келади. Натижада улар ўзларининг "ижодий маҳсули” билан ўсиб келаётган ёш авлод қалбини осонгина эгаллаб олишга ҳаракат қиладилар. Бунинг нақадар оғир йўқотиш эканлиги, қанчалик маънавий зарар келтириши, афсуски, тўғри англаб етилмаяпти.

Шерали Жўраев ижро этган қўшиқларнинг аксарияти нафақат давр синовидан ўтди, балки беназир, мумтоз қўшиқ мақомига эга бўлди. Ҳофизнинг шундай қўшиқлари борки, уларни тинглаган инсон, аввало, маънавий озиқ олади, ажиб бир завқ туйади, ҳатто бир қадар ёшаради ҳам. Ҳофизнинг 80-йиллар бошида куйлаган "Қалдирғоч” қўшиғи бор. Ғанижон Холматов сўзи билан айтиладиган мазкур тарона ўз вақтида жуда машҳур эди. Ҳофиз басталаган мусиқа шу қадар дилбар, дилтортар эдики, чорак аср ўтса ҳамки ҳамон қалбларга ёшариш туйғусини олиб киради, талабаликнинг олтин даври, муҳаббат изтироблари қайта жонланаверади.

Ёр қошини қанотинг гумон билма, қалдирғоч,

Ёр қошига етмоқни осон билма, қалдирғоч.

Ёр қошлари қўш қилич, тегиб кетма, қалдирғоч,

Ёр қошини камондек эгиб кетма, қалдирғоч.

Ҳар баҳор ёр кулбасин пештоқидан разм сол,

Қанотинг-ла қалбига муҳаббатим расмин сол,

Кўз ёшимдан қурмасанг ошёнинг, қалдирғоч,

Ёр қошлари бўлмағай ошнойинг, қалдирғоч.

Эл бахтига ҳур замон эр бошидан келади,

Эр бошига минг бало қиз қошидан келади.

Қиз қошига қанотинг қалқон қилгин, қалдирғоч,

Тошдан бўлса қиз қалби талқон қилгин, қалдирғоч.

Худди шундай ҳолатни "Сумалак”, "Келинчак”, "Сен—муҳаббатсан” каби қўшиқларни тинглаганда ҳам бошдан кечирасиз. Ўша беғубор дамлар, севги оташида ёнган паллалар, муҳаббат қанотидаги орзулар Сизни узоқ вақт тарк этмайди. Охир-оқибатда ўзингизда руҳий бардамлик сезиб, янги куч-қувват тўплай бошлайсиз. Бундай қўшиқларни такрор-такрор тинглашга маънавий эҳтиёж сезасиз. Лекин кейинги пайтларда бундай қўшиқларни эшитиш ҳам мушкуллашиб боряпти. Чунки ашаддий мухлислар қўлидагина Шерали Жўраевнинг кўпгина қўшиқларини топиш мумкин. Лекин улар радиомизнинг Олтин фондига ёзиб олинганми-йўқми, бу—номаълум. Овоз ёзиш студияларида эса ҳофиз ижро этган ноёб дурдоналарни топиш қийин. Қани эди, ҳофиз ижросида ўша қўшиқлар радиомизнинг Олтин фондига ёзиб олиниб, ўз мухлисларига тортиқ қилинса!

Ҳофизнинг қўшиқларини тинглаган сари хаёл узоқ-узоқларга олиб қочади. Хаёлни жиловлаш эса жуда қийин. Аслида, қўшиқ садоси жаранглаб турса, киши қалби эзгу ҳислар билан тўлиб борса, бунинг нимаси ёмон? Талабаларга дарс бериш жараёнида баъзан ўйга толаман. Назаримда, таълим-тарбия, миллат туйғуси, ватанпарварлик хислатларини шакллантиришда мусиқанинг, қўшиқнинг ўрни беқиёс. Хўш, биз ёшларда мана шу хислатларни шакллантиришда мусиқадан, қўшиқчилик санъатидан қай даражада фойдаланяпмиз? Шерали Жўраев каби етук санъаткорлар меросини қачон ўрганамиз? Ваҳоланки,

Ўтмишини, тарихини ўйламасмиш,

Элнинг орзу-армонидан сўйламасмиш,

Миллатининг мақомидан куйламасмиш,

Эл санъатин суймаганлар куйлаганда,

Четдан олиб қўшиб-чатиб сайраганда.

Машҳур ёзувчи Чингиз Айтматов ёзганидек, ҳаёт, ўлим, муҳаббат, шафқат ва илҳом—ҳаммасини мусиқа айтади, зотан биз мусиқада энг олий ҳурликка эришамиз. Шу боисдан бўлса керак, Шерали Жўраевни тинглаганда кишида ажабтовур ҳислар уйғона бошлайди, ўзликни англаш кучая боради. Шу ўринда яна бироз орқага қайтишга тўғри келади. Собиқ иттифоқ даврида фақатгина "Пахтакор” жамоаси олий лигада ўйнар, таркибидаги ўйинчилардан қатъи назар Ўзбекистонни гавдалантирар эди. "Пахтакор”нинг ҳар бир ғалабаси ўзбекларга олам-олам қувонч бағишларди, республикада меҳнат унумдорлиги кескин кўтариларди, десам муболаға бўлмас. Худди шундай ҳолат Шерали Жўраев билан ҳам такрорланар эди. Ҳофизнинг ойнаи жаҳонда биттагина қўшиқ ижро этиши минг-минглаб кишиларнинг кайфиятини кўтариб юборар, натижада меҳнат унумдорлиги, таълим самарадорлиги ошиб кетарди. Хўш, бугунги кунда ҳофизнинг мухлислари камайиб кетдими? Йўқ, албатта. Шерали Жўраевнинг мухлислари катта саҳналарда, лоақал ойнаи жаҳон орқали бўлса-да, у билан дийдорлашишга илҳақ туришибди.

Қани, най бер менга, дўстгинам,

Бергил, майли, рубоб бўлса ҳам.

Бер, бир нафас бўшатиб олай

Тўлиб кетган юрагимни ман.

Бизнингча, ана шу сатрлар ҳофиз учун ёзилгандек. Чунки ҳофиз, ҳар қандай ҳолатда бўлмасин, қўшиқ яратаяпти, куй басталамоқда, қалбидаги энг эзгу ниятларини куй-қўшиқ орқали халққа етказиб келмоқда. Баъзан ўйланиб қоламан. Шунча шижоатни ҳофиз қаердан олар экан? Назаримда, Шерали Жўраевда Оллоҳ юқтирган истеъдоддан ташқари чидам ва матонат, собитқадамлик, тинимсиз изланишга иштиёқ мужассам. Бир асарнинг юзага келиши учун қанчалар заҳмат чекилиши барчага ҳам аён эмас. Узоқ йиллик ижодий фаолияти давомида қанча қўшиқ яратилганини ҳисобга оладиган бўлсак, ўша заҳматнинг чеки-чегараси ҳам кўринмайди.

Бир шеър турли шаклда қўшиққа айланиши ёки турли ҳофизлар томонидан куйланиши мумкин. Аслида, бу табиий ҳодиса деб қаралади, ҳофиз истаган қўшиқни айтиши мумкин. Бу борада улар учун маълум бир таъқиқ йўқ. Фақат бир нарса—ҳақиқат: қўшиқнинг ҳақиқий баҳосини халқ беради. Мухлис қайси оҳангни қабул қилади, бу борада уни ҳам мажбурлаб бўлмайди. Масалан, "Ёр-ёр”, "Куйлар”, "Сўроқлар” каби қўшиқлар бошқа ҳофизлар томонидан ҳам ижро этилган. Лекин вақт—олий ҳакам деганларидек, мазкур қўшиқлар ҳозирги кунда фақатгина Шерали Жўраев ижросида янграб, мухлисларга олам-олам қувонч бағишлаб келмоқда. Бу ҳам ҳофизнинг шеър матнини, халқ дидини яхши билишидан, истеъдодли бастакор, ҳақиқий халқ севган санъаткор эканлигидан далолатдир.

Муқаддас ҳадисларда қайд қилинганидек, сўзда сеҳр, шеърда эса ҳикмат бор. Мана шу ҳақиқатни чуқур ҳис этган ҳофиз адабиётга азалдан ошно бўлган. Китоб мутолааси севимли машғулоти бўлганини "Бола дунёни тебратар” китобида ҳофизнинг ўзи ҳам қайд этган. Китобга меҳр, адабиётга ошуфталик охир-оқибат ҳофизнинг ўзини ҳам шеър ёзишга ундади. Куй ва қўшиқ орқали етказилмаган баъзи фикрлар алоҳида шеърларда намоён бўла бошлайди. Тўғрисини айтганда, 2000 йилда Шерали Жўраевнинг "Санъатим” деб номланган китобчаси босилгунга қадар баъзилар ҳофизнинг шеър ёзишига шубҳа билан қарар эдилар.

"Санъатим”дан маълум бўладики, ҳофиз 1967 йилдан буён шеърлар машқ қилиб келади. Айниқса, истиқлол йилларига келиб ҳофиз ҳақиқий шоирга айлана бошлади. Шерали Жўраевнинг ёзган шеърлари мазмун-моҳияти билан ўзига яраша салмоққа эга.

Келгил, эй жону дилим, сен менинг ёнимда тур,

Ёнда не? Балки маним айланар қонимда тур,

Беқарор қон бу надур? Сен ширин жонимда тур,

Бевафо жон дейдилар, покиза иймонимда тур,

Ҳар ёмону яхши кунда барча имконимда тур,

Ўнгда тур ё сўлда тур, дўст бўлсанг ёнимда тур.

Мумтоз адабиётдан яхши хабардорлик, Шарқ фалсафасининг ўзига хос жиҳатларини ўзлаштириб бориш, кундалик турмуш, ижтимоий ҳаёт муаммоларини ўз вақтида илғаб ола билиш Шерали Жўраев шеъриятида яққол кўзга ташланади.

Бу жаҳон—мезбон, тириклар барчаси меҳмондадир,

Билки, деҳқон заҳматининг маҳсули хирмондадир,

Тинчлигу тўқлик навоси най билан чирмандадир,

Ҳар қарич ер, томчи сувнинг ташвиши деҳқондадир,

Қўзғалиб турган бу олам ташвиши султондадир.

Шерали Жўраев қаламига мансуб шеърларнинг аксарияти она юртимиз, Ватанимиз тарихига бағишланган. Мухлисларга яхши таниш бўлган”Соҳибқирон”, "Она Туркистон”, "Ўзбекистон”,”Бир улуғ эл бор жаҳонда”, "Бободеҳқон”, "Оролим” қўшиқларининг матни ҳам ҳофизнинг ўзига тегишли. Ҳофизнинг ишқий мавзудаги лирикаси ҳам ўзига хос мафтункорлиги билан китобхонни ром қилади. Бунга "Гулбадан”, "Ёр тополмайсан”, "Бир ажиб”, "Оппоқ ойим”,”Ҳуснинг олдида”, "Ошиқ бўлинг” каби шеърларни, "Ишқ” достонини ўқиб, ўзингиз ҳам иқрор бўласиз. Биз "Санъатим” китобидаги барча шеърларни таҳлил этолмаймиз. Яхшиси, ўзингиз ўқиб, фикрлаб кўриб маънавий лаззатни тотиб кўрасиз, деган умиддамиз.

Хуллас, излаган имкон топар деганларидек, излаган одам Шерали Жўраев ижодий фаолиятидан уч буюк неъматни: бетакрор қўшиқларни, дилтортар наволарни ҳамда ажойиб шеърларни топа олади. Мана шундай сўз ва соз сеҳрига, ноёб овозга эга бўлган ҳофизимизга ижодий зафарлар ёр бўлаверсин! Ҳофизнинг халққа етказмоқчи бўлган қалб нидолари, юрак кечинмалари боқий бўлсин! Ўйлаймизки, бетакрор санъаткор, буюк қалб эгаси Шерали Жўраевнинг энг юксак асарлари ҳали олдинда. Негаки, шоир ёзганидек:

Инсон қалби билан ҳазиллашманг Сиз,

Унда миллат яшар, унда тил яшар.

Унда аждод фахри яшайди сўзсиз,

Унда истиқомат қилади башар.

Инсон қалби билан ҳазиллашманг Сиз,

Унда Она яшар, яшайди Ватан.

Уни жўн нарса деб ўйламанг ҳаргиз,

Ҳайҳот! Қўзғалмасин бу қалб дафъатан...
Қалб амри

( ёки Хулоса ўрнида)

Шерали Жўраев ҳақида, унинг ижодий фаолияти тўғрисида жуда кўп гапириш мумкин. Ҳофизнинг қўшиқларини, басталаган мусиқалари, яратган шеърлари ва «Ишқ» достони хусусида истаганча илиқ фикрлар айтиш мумкин. Лекин шоир ёзганидек:

Бисёр бўлса агар бол ҳам беқадр,

Такрор айтилганда рангсиздир калом.

Биз қўлга қалам олар эканмиз, аввало, битта мақсадни—оддий ўзбек ўғлони, халқимизнинг ардоқли ҳофизи, бастакори ва шоири Шерали Жўраев ижодий фаолиятининг муҳим қирраларини имкон қадар очиб беришни кўзлаган эдик. Мақсадимизга қай даражада эришдик, буёғи сиз азиз китобхонларга—ҳофизнинг мухлисларига ҳавола. Такрор бўлса-да айтиш жоизки, ушбу рисола санъатшунос олимнинг тадқиқоти эмас, балки Шерали Жўраев ижодига узоқ йиллардан бери қизиқиб, бошқалар билан баъзида талашиб-тортишиб келаётган оддий бир мухлиснинг қарашлари, холос.

Айни пайтда таъкидлаб ўтиш лозимки, мазкур рисола бирор кишининг тавсияси ёки буюртмаси билан ҳам ёзилмади. Буни фақатгина қалб амрининг маҳсули сифатида эътироф этиш мақсадга мувофиқ. Баъзилар мазкур китоб муаллифини Шерали Жўраевнинг қариндошларидан бири деб ўйлаши мумкин. Ҳеч бўлмаганда унинг яқин танишларидан бири деб ҳисоблашлари ҳам эҳтимолдан холи эмас. Лекин аслида ундай эмас.

Тўғри, мен Шерали Жўраевни танийман. Ойнаи жаҳонда, концерт залларида, тўй-ҳашамларда "учрашганмиз”, яъни кўзларимиз тўқнашган. Ҳатто бир марта чойхонада тасодифан учрашиб, озгина суҳбатлашганмиз ҳам. Лекин ҳофиз менинг исмимни ҳам, касбимни ҳам эслай олмайди. Мен шунисига ҳам шукр қиламан. Акс ҳолда мен ҳам Шерали Жўраевнинг ижоди четда қолиб, унинг шахсияти билан қизиқиб кетармидим, эҳтимол, ушбу рисола ҳам дунёга келмаган бўлармиди...

Инчунин, ўғлим Давронбекнинг: "Дада, Шерали бобо бизникига меҳмонга келадими?” деган саволи ҳам мени ўйлантириб қўйди. Ўғлимга нима деб жавоб қайтаришда қийналдим. Негаки, мен Шерали Жўраевнинг ўта камтарлигини, оддий халқ вакилларига муносабати тўғрисида кўп нарса эшитган бўлсам-да, шу пайтга қадар ҳофизни бир пиёла чойга таклиф этмаганимдан хижолат чекдим. Зора мазкур рисола баҳонасида бир гурунглашиш насиб этса!

Кейинги йилларда Шерали Жўраевнинг катта саҳналардан туриб ўз ихлосмандлари билан юзма-юз мулоқотда бўла олмагани ҳам биз мухлисларни ташвишга солиб қўйди. Назаримда, севимли ҳофизимиз яқин кунларда янгроқ торини чертиб, ўзининг беҳисоб мухлислари билан юзлашади. Унинг дастлабки айтган таронаси шундай бўлса ажабмас:

Ҳали олдиндадир гўзал кунларим,

Ҳали лаб тегмаган кулгулар олдда.

Вазнга тушмаган қўшиқлар олдда,

Ҳеч нима эмасдир бу кўрганларим.

Халқнинг чексиз ҳурмат-эҳтиромига сазовор бўлган, унинг меҳрини қозонган ҳофиз ўз мухлисларига интилмоқда, "Бор бўлинг сиз, азиз одамлар” дея бизга талпинмоқда. Аминманки, ойнинг ўн беши қоронғу, ўн беши ёруғ деганларидек, ҳофизнинг санъатидан кенг баҳраманд бўладиган кунлар яқин.

Эҳтимол, кунлар келиб, Шерали Жўраев ижоди тўғрисида махсус илмий тадқиқотлар яратилиб, диссертациялар ҳимоя қилинар. Чунки ҳофизнинг ижодий фаолияти бундай тадқиқотларга тўла-тўкис манба бўла олади.

Маълумки, мамлакатимизда маънавий баркамол авлодни тарбиялашга жиддий эътибор қаратилмоқда. Айниқса, бу борада мусиқий тарбия ва қўшиқчилик санъати устувор йўналиш тарзида белгиланган. Шу боисдан ҳам Маъмуржон Узоқов, Комилжон Отаниёзов, Ҳожи Абдулазиз Абдурасулов, Ботир Зокиров каби буюк санъаткорлар ижодига бағишланиб кўрик-танловлар ўтказилмоқда. Натижада нодир истеъдодлар кашф этилиб, ўзбек қўшиқчилик санъати равнақ топиб боряпти. Эҳтимол, кунлар келиб Шерали Жўраев ижодига бағишланган кўрик-танловлар ўтказилар, балки совринларни ҳофизнинг ўзи топширар.

Яхши ният—ярим давлат, дейди доно халқимиз. Демак, биз яхши ниятда истеъдод эгаларини ҳар томонлама қувватлашимиз, рағбатлантиришимиз зарур. Масалан, Шерали Жўраев номида жамғарма тузиб, мавжуд ижодий уюшмалар ва ёш санъаткорларни моддий рағбатлантириш йўллари излаб топилса, мақсадга мувофиқ бўлур эди. Шунингдек, Шерали Жўраев ижро этган қўшиқлар матнини тўплаб, нашр эттириш зарурга ўхшайди. Айни пайтда мусиқа мактаблари, коллежларда, олий ўқув юртларида ҳам Шерали Жўраев ижоди тўғрисида маълумотлар бериб боришнинг вақти келган.

Буларнинг ҳаммаси яхши. Лекин ҳозир-чи? Нега ўз эҳтиромимизни, меҳру муҳаббатимизни ҳофиздан дариғ тутамиз? Нега ҳофиз халқ томон интилиб турганда ўзимизни олиб қочамиз? Тўй-маъракада кўриб қолсак тилло топган одамдек қувонамиз, радиодан берилаётган қўшиқларини тинглаб роҳатланамиз. Лекин нега Шерали Жўраев ойнаи жаҳонда кўринмайди, "Истиқлол” саройида ҳофизнинг концертлари қўйилмаяпти, дея бирор жойга мурожаат қилмаймиз? Шуларни ўйлар эканман, беихтиёр қуйидаги мисралар ёдга тушаверади.

Машраб осилганда қаёқда эдинг?

Лорка отилганда қаёқда эдинг?

Суриштирганмидинг Қодирийни ё,

Қалқон бўлганмидинг келганда бало?

Ҳукмлар ўқилур сенинг номингдан,

Тарихлар тўқилур сенинг номингдан.

Нимасан? Қандайин сеҳрли кучсан?

Нечун томошага бунчалар ўчсан?

Қаршингда ҳасратли ўйга толаман,

Қачон халқ бўласан эй, сен—оломон?!

Нақадар аччиқ гаплар. Лекин ҳақиқат акс этган мисралар. Ҳофизнинг ўзи куйлаганидек, "Яхшидир аччиқ ҳақиқат, лек ширин ёлғон ёмон”. Негаки, биз ҳанузга қадар томошабин бўлиб турибмиз. Наҳотки, "томоша”га шу қадар ўч халқ бўлсак!

Кези келганда айтиш жоизки, мазкур рисола ёзилиш жараёнида турли хил фикрларни эшитишга тўғри келди. Баъзи таниш-билишларим мени "ҳушёрлик”ка чақиришди. Кўпгина дўстларим эса мени руҳан қўллаб-қувватлаб, маънавий ёрдам кўрсатдилар. Бир шифокор укам Шерали Жўраевнинг 70-йиллардаги қўшиқлари ёзилган кассеталар билан таъминлаб турди, бирга меҳнат қилаётган ўқитувчилар қўлёзма билан танишиб, таҳрир ишларида кўмаклашдилар. Яна баъзи касбдошлардан: "Нима қиласиз вақтингизни кетказиб, унинг ўрнига докторлик диссертациянгизни тугатмайсизми?” деган дашномларни эшитишга тўғри келди. Лекин барибир юрак: "Йўқ, ёзишинг керак, ўз қалбингга қулоқ сол”, дея амр қилиб турди. Энг муҳими, илоҳий бир туйғу, ажиб бир кайфият, ғайрат-шижоат мени шу рисолани ёзиб тугатишга ундади. Хуллас, қўлингиздаги мўъжаз бир рисола дунёга келди. Нуқта қўйиш тараддудида турганимда қуйидаги мисралар ёдга тушди:

Қанча диёрларда сайр этиб юрдим,

Қанча манзилларда туздим ошён.

Ва буюк ҳикматга ахир юз бурдим,

Сийланган жойида азиздир инсон.

Шу нарса аниқки, азиз инсонлар ҳамма жойда ардоқланиши мумкин. Лекин ўз юртида ардоқланиши, қадр топиши, сийланишига нима етсин! Шерали Жўраевнинг ижоди маънавий қадрият сифатида халқимиз томонидан ҳамиша ардоқлаб келинган. Иншооллоҳ, ҳофизнинг қўлидаги тор, бошидаги дўппи, қалбидаги саховат, дилидаги эзгу ниятлар ўзбекнинг тимсоли сифатида асрлар оша хизмат қилаверсин! Шоирнинг қаламидан тўкилган, қалб қўри билан битилган тилаклар Ҳофизнинг ўзига ҳам насиб этсин!

Бахту толеини қидирган одам,

Олис йўлга чиққан юртдошим, оғам.

Бардам бўл, ҳорима, дадил қўй қадам,

Илоҳим йўлларинг бехатар бўлсин,

Тангрим муродингни муяссар қилсин!

Равшан Жомонов

Шогирд устоз кўрмаса...

agent007 — Wed, 21 May 2014 16:33:54 GMT

Шогирд устоз кўрмаса...

Эстрада қўшиқчилигига бир назар... Мустақиллик йилларида янги ёш истеъдодларни излаб топиш, ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш, миллий эстрада қўшиқчилик санъатини дунёга танитиш ишлари кенг миқёсда йўлга қўйилди. Ҳукуматимиз томонидан миллий эстрада йўналишида миллий қадриятларни тараннум этувчи, миллатимизни, она заминимизни улуғловчи, ёшларимиз қалбида Ватанга муҳаббат туйғуларини уйғотувчи, бадиий жиҳатдан етук асарлар яратиш вазифалари белгиланди. Бироқ, эстрада санъатида миллий асосга эга бўлган халқчил услубни шакллантириш жараёни суст кечмоқда. Юртбошимизнинг «Юксак маънавият — енгилмас куч» асарида таъкидланганидек, «Бизнинг миллий анъаналаримизга, ахлоқ-одоб қоидаларига мутлақо тўғри келмайдиган клиплар, турли тиллардаги сўзларни қориштириб ёки талаффузни атайлаб бузиб айтиш каби номуносиб ҳаракатларни айрим ёш ижрочилар ўзи учун қандайдир «янгича услуб» деб билаётгани, менимча, санъатни, унинг моҳияти ва аҳамиятини тушунмасликдан бошқа нарса эмас».Ушбу теран мулоҳазалар ҳар бир санъат кишисини, айниқса, эстрада хонандаларини огоҳликка чорлаши керак. Зеро, катта саҳнага чиқаётган ҳар бир хонанда ўзига-ўзи «Мен нимани ва ким учун куйлаяпман, мухлислар менинг қўшиқларимни тинглаяптими?» деган саволни бериб туриши керак.Шу маънода ўтган йили "Ўзбекнаво" эстрада бирлашмасига махсус рухсатнома (лицензия) олиш учун ҳужжат топширган саккиз юзга яқин хонанданинг репертуарини кўздан кечирдик. Улар репертуаридаги саксонга яқин қўшик ўта мазмунан саёзлиги, бадиий жиҳатдан талабга жавоб бермаслиги сабабли рухсатнома берилмаган. Кўпгина хонандалар қўшиқ матни ва мусиқасини ўзлари ёзишган. Ижро даражаси ҳам шунга яраша. Мусиқа оҳанглари аксарият ҳолларда чет эл мусиқаларидан ўзлаштирилган. Албатта, ҳар бир ижодкор бошқа халқларнинг мусиқасини ҳам тинглаши, улардан илҳомланиши, завқланиши табиий. Лекин бу «баҳрамандлик» миллий заминдан узилиш, миллий услубни йўқотиш дегани эмас. Ёш хонандалар, биринчи навбатда, мусиқий саводхонликка, бадиий сўзга, талаффузга жиддий эътибор қаратишлари керак. Қолаверса, бизда азал-азалдан давом этиб келаётган устоз-шогирд анъаналари мавжуд. Халқимиз «Устоз кўрмаган шогирд ҳар мақомга йўрғалар» деб бежиз айтмаган. Баъзан ҳали ўзи шогирд даражасида бўлган хонандаларни «устозим» деб юрган ёшлар ҳам учраб турибди. Ваҳоланки, эрта-индин чин маънода санъаткор бўламан деган ёш истеъдод эгаси тўғри йўлни топа билиши учун устоз санъаткорлар этагидан тутиши, улардан ўрнак олиши ниҳоятда муҳим. Сўнгги вақтларда айрим аёл хонандалар (хатто таниқлилар хам) маддоҳликка, ўзларини ўзлари мақташга ўтиб олганлари жуда ачинарли ҳол. "Қошим камон, белим хипча, лабим асал" каби бачкана сўзлар бугун радио ва телевидениедан бемалол таралиб ётибди. Ўзбек аёлига хос назокат, нафосат, сирлилик, хаё-ибо қаёкда қолди? Наҳогки қизларимиз бачкана ибораларни баралла куйлашдан уялмайдиган даражага етиб қолдилар. Эркак хонандаларнинг қўшиқлари ҳам саёзликда, ғарибликда булардан қолишмайди. Бундай ҳолат, эҳтимол, баъзи ёшлар қўшиқ санъатига тирикчилик манбаи деб қараётганлари оқибатида юзага келаётгандир. Агар шундай бўлмаганда, улар атрофга теранроқ назар ташлаб, қўшиққа мавзу бўладиган нарса-ҳодисалар тўлиб-тошиб ётганини кўрган бўладилар. Балки бунга аксарият хонандаларнинг адабиётдан, профессионал шеъриятдан йироқликлари сабабдир. Очиғини айтиш керак, баъзан номи чиққан хонандалар ҳам шеъриятни тушунмайдилар. Аслида хар бир ашулачи қўшиқ асосида пухта матн ётишини билиш керак. Хонанда Санобар Раҳмонова "Қишлоқларимдан", «Устозлар», «Ёшлигим» каби гўзал қўшиқларни куйлаганда ҳали мактабда ўқирди. Мусиқаси ва сўзлари бир-бирига уйғун бу қўшиқларда ёш қизнинг, ватанни севган фарзанднинг беғубор болалиги акс этган. Шунинг учун ҳам хонанда халқнинг кўнглидан жой олган. Ёинки, Маҳмуд Намозов репертуаридаги қўшиқларни олайлик. Халқона услуб, нола бор уларда. Ҳосила Раҳимованинг ўзбек йигитларининг ғурури, ор-номуси, жамияти ҳақидаги мардликка чорловчи қўшиқлари ҳам эътиборга молик. Хонанда Рустам Ғойиповнинг Муҳаммад Раҳимхон Феруз ғазалига басталаган «Фиғон» қўшиғи бор. Феруз ғазалларига қўл уриш учун хонанда етарли даражада билимга, интеллектуал салоҳиятга эга бўлиши керак. Хонанда репертуарида Навоий, Дехлавий, Феруз, Сўфи Оллоёр, Чўлпон шеърлари билан айтиладиган қўшиқларнинг мавжудлиги шундан далолат беради. Худди шунингдек, Абдулла Шомаърупов ижоди ҳақида ҳам илиқ фикрлар билдириш мумкин. У Чўлпон қаламига мансуб «Созим», Машраб ғазали билан айтиладиган «Келадур» каби қўшиқларни миллий услуб ва оҳангда куйлайди. «Ялла» гуруҳининг неча йиллардан бери тилдан тушмаётгани ҳам бу гуруҳнинг эстрада санъатида халқона услуб ва йўналишда ижод қилаётгани натижаси. Ёки бўлмаса Ғуломжон Ёқубовнинг «Шукрона» қўшиғи юртимиз тинчлиги, осойишталиги учун шукроналик туйғуси билан яшашимизга даъват эмасми! Ёш хонанда Малика Эгамбердиеванинг шоир Аҳтамқул Карим сўзи билан айтган «Шукур қил» қўшиғи ҳам ибратли. Унинг изланиши бардавом бўлишига умид қиламиз.Айрим эстрада ижодкорлари миллий меросимизни пухта ўрганмай, устоз санъаткорлар тарбиясини олмай туриб ноёб дурдоналаримиз саналган халқ қўшиқларини енгил-елпи "қайта ишловлари" билан бачкана аҳволга келтириб қўяётганлари ачинарли ҳол. Миллий куй-қўшиқларга ҳавас уйғонгани яхши. Аммо уни устозлар ёрдамида пухта ишлаб ўрганиб, ижрони, оҳангни бузмасдан халққа тақдим этиш мақсадга мувофиқ бўларди. Истеъдодли хонанда Зиёда Қобилованинг ижоди, изланиши ёмон эмас. Хонанданинг тиришқоқлиги, изланувчанлиги яхши, албатта. Бироқ, у машҳур «Сайдинг қўябер сайёд» қўшиғи матнларини бироз бузиб ижро этаётгани таассуфли. Халқимизнинг севимли санъаткори Фахриддин Умаров ижро этган «Эй, муҳаббат» қўшиғи матнлари, сўзлари талаффузида ҳам хатоликлар мавжуд. Буюк адибимиз Абдулла Қодирий «Сўз сўйлашда ва улардан жумла тузишда узоқ андиша керак», деган эди. Бу ибора нафақат ёзувчилар, балки шоирлар ва хонандалар учун ҳам айтилгандай. Таъбир жоиз бўлса, устозлар куйлаган қўшиқларни, халқимизнинг сара ва ноёб дурдоналарини қайта куйлашда бироз андиша зарур. Негаки, ўлмас қўшиқларимизни қайта тиклайман деб қадр-қимматини тушириб юборишимиз ҳеч гап эмас. Бугун куйланаётган қўшиқлар, истайсизми-истамайсизми, ёшларни ўз ортидан эргаштиради, маънавий тарбиясига таъсир кўрсатади. Шундай экан, ижодга масъулият билан ёндашиш халқимизга асл ва соф санъатни кўрсата билиш ҳар бир ижодкорнинг бурчи ва вазифасидир. «Ўзбекистон адабиёти ва саньати» газетасидан олинган

Австралияда "Ўзбек миллий мактаби” очилди

agent007 — Wed, 21 May 2014 16:32:50 GMT

Австралияда "Ўзбек миллий мактаби” очилди

Австралиянинг Аделаида шаҳрида ўзбек муҳожирлари "Ўзбек миллий мактаб”и ташкил қилишди.

Австралиядаги "Ўзбек миллий мактаби" ўқувчилари.

МАТН КАТТАЛИГИ

Меҳрибон

Австралиянинг Жанубий Австралия штати пойтахти Аделаида шаҳрида 2005 йилги Андижон қирғинидан сўнг паноҳ топган ўнлаб андижонлик оила истиқомат қилади.

Хорижда яшаб ўз она тилини унитаётган болалари келажагидан хавотирга тушган ўзбек ота-оналари "Ўзбек миллий мактаби”ни ташкил қилишга қарор қилишган.

- Асосийси болаларимиз ўз тилини йўқотиб қўймаслигини ўйладик. Кейин мақсадимиз улар миллийликдан узоқлашмаслиги, Ўзбекистон ҳақида маълумотлар, она ватани тарихини билиш, адабиëт тўғрисида кўпроқ маълумотлар бериш болаларга,- дейди Аделаидада яшаётган андижонлик қочқин Равшанбек Ваҳобов Озодлик мухбирига.

Унинг айтишича, бугун мактаб расман давлат рўйхатидан ўтган ҳолда фаолият юритмоқда.

Айни пайтда "Ўзбек миллий мактаби”да 5 ёшдан 14 ёшгача бўлган 25 нафар бола таҳсил олаяпти. Яқин келажакда ўқувчилар сони 50 нафарга етиши кутилмоқда.

("Ўзбек миллий мактаби" ўқувчиларининг концерт дастуридан. Ўқитувчиларга кўра, рақс ижрочиларининг барчаси хорижда туғилган ўзбек болаларидир)

Андижонда ўқитувчилик билан шуғулланган Раъно Ражапова "Ўзбек миллий мактиби”да бошланғич синф ўқувчиларига дарс бераяпти.

- 5 ëшдан 14 ëшгача бўлган болаларимизни уч гуруҳга бўлганмиз. Мана шу уч гуруҳда ўзимизнинг режа асосида амалга ошираяпмиз таҳсилни. Китобларимизнинг кўпларига ота-оналаримиз ëрдам беришди.
Қолаверса дўстларимиз ëрдам берган ҳолатда Ўзбекистондан ўқув қуролларини олиб келдик. Асосан бошланғич синфларники, ҳаттоки 5-7-синфларгача ўқув қуроллари яъни китоблар, адабиëт, она тили китоблари олиб келинди. Болаларимиз ўз она-тилларида билим олишмоқда. Ўзбекистоннинг бойликлари ҳақида, ер қазилмалари, умуман Ўзбекистонда кетаëтган катта ютуқлар, ҳаммасидан хабардор қилиб туришга ҳаракат қилаяпмиз,- деди Раъно Ражапова.

Равшанбек Ваҳобовнинг бир ўғли ҳам "Ўзбек миллий мактаби”да ўқияпти.

"Ўзбек миллий мактаби" ўқувчилари устозлари билан.

Ўз фарзандининг она тилини унитмаслигида мактабнинг кўмаги катта бўлаётганини айтади Равшанбек Ваҳобов.

- Шунчалик фойдаси катта экан мактабнинг. Даже биз бу ишни бошлаëтган маҳалимизда қанчалик фойдали эканлигини чуқур тушуниб етмаган эдик. Бу ерда биздан олдин келган оилалар бор. Шуларнинг оилалари, болалари ўзбек тилини 95 фоиз йўқотиб қўйган. Бизда биринчи навбатда шунинг олдини олиш мақсади бўлди. Болаларни ўзбек миллий тилини йўқотмаслиги муҳим. Бундан ташқари ўзимизнинг одобнома дарслари ўқитилаяпти. Яна ўзбекчилик, миллий урф-одатлар. Унинг фойда томони қаерда десангиз, мен айтай: албатта бир кун келиб ватанга қайтиб борамиз. Болаларимизни етаклаб борганда ўзимиз ҳам уялиб қолмаслик. Борсак ўғлимиз инглизча гаплашиб турса. Ўзбекча гапира олмаса. Кимга қанақа билмайману, лекин биз учун жуда оғир бу нарса,- дейди Равшанбек Ваҳобов

Эзгу ва муштарак мақсад йўлида

agent007 — Mon, 19 Aug 2013 07:15:31 GMT

Эзгу ва муштарак мақсад йўлида

Президентимиз Нурсултан Назарбаев томонидан эзгулик йўлида амалга оширилган ишларни холис ва ҳаққоний таҳлил қилиш, қўлга киритилган муваффақиятлар билан бирга, йўл қўйилган камчиликларни танқидий нуқтаи назардан ўрганиш, бу борада мақсадли режалар тузиб, келгуси йил учун мустаҳкам пойдевор ҳозирлаш яхши анъанага айланган.Элбошининг жорий йилдаги “Қозоғистон йўли-2050:ягона мақсад,ягона манфаат,ягона келажак” деб номланган мактуби ҳам шулар жумласидан.

Президент ўз Мактубида "Қозоғистон-2050" стратегиясида белгиланган вазифаларни қай йўсинда амалга оширишга кенг тўхтаган.Шу сабабли ушбу Мактуб Қозоғистоннни 30 ривожланган давлат қаторига киритишга йўналтирувчи

муҳим ҳужжат бўлиб тарихда қолади.Янги Мактуб Қозоғистонни янги чўққиларни забт этиш, юқори иқтисодий кўрсаткичларга эришиш ва юртимизни ривожланган давлатга айлантириш борасидаги ишларни амалга оширишга йўл очади.

Мактубда Элбошимиз 2050 йилгача бўлган даврга мўлжалланган стратегик ривожланиш жараёнларини беш йилликларга ажратиб,етти беш йилликда қамраб олиш кўзланган.Элбошимизнинг топшириғи бўйича биринчи беш йиллкда автомобилсизлик ва авиасозлик,тепловоз ва йўловчи ташувчи ва юк вагонларини ишлаб чиқаришни йўлга қўйилади.Бу ишлар юртимизнинг экспорт салоҳиятини оширишга имконоят яратади.Иккинчи ва ундан кейинга беш йилликда эса мобил, мультимедия, нано ва самовий технологиялар, робот техникаси,ген инженерия соҳасини,келажак энергиясини излаш ва ривожлантиришга қаратилган. Қозоғистонни 30 ривожланган мамлакат қаторига киритиш учун қуйидаги йўналишлар бўйича иш олиб бориш топширилган.Биринчидан, инновация-индустрия трендини кучайтириш.Элбоши анъанавий ишлаб чиқариши секторларнинг фойдали иш коэффициентини ошириш муҳимлигини таъкидлади.Бунда қамраб олинидаган соҳалардан бири нефт ва газ секторининг экспорт салоҳиятини сақлаб қолиб,бошқариш, ва углеводородга ишлов беришнинг янги қирраларини очиш тажрибаларини қўллаш керак.Ер юзида кам учрайдиган металларнинг юртимизда сероб эканлиги электроника, лазер технологияси, коммуникация ва медицина ускуналари ишлаб чиқариш имконини беради.Иккинчи масала—Қозоғистоннинг агросаноат комплексини инновация йўналишига тушириш.Келажакда озиқ-овқатга эҳтиёж ортади.Шунинг учун бу сектор кўпроқ инвестицияни талаб қилади.Демак, бугунги фермерлар об-ҳавонинг қулайлигига қараб ҳосил олиш билан чегараланиб қолмай, ҳосилдорлик ва чорва моллари унумини оширишни ўрганишлари керак.Ер билан ишлайдиган янги технологияни қўллашлари натижасида унумдорликни ошириб, дунёвий стандартларга мос ҳосил етиштиришлари керак.Шунингдек Қозоғистонни ҳудуддаги сут экспорт қилувчи энг йирик юртга айлантириш керак.Экин экишда ҳам бурилиш ясаб, сувни кўп талаб қилувчи ўсимликлар майдонини қисқартириб, уларнининг ўрнига сабзавот, ёғли ва озиққа ярайдиган ўсимликлар экиш тавсия қилинади.Учинчидан, илмий йўналишдаги иқтисодиёт қуришимиз ва инновацияларни қўллашимиз керак.Тўртинчидан, инфратузилмаларнинг тезкор ривожини таъминлашимиз керак.Бешинчидан, тадбиркорликни қўллаш, олтинчидан, халқимиз фаровонлигини оширишга қаратилган имкониятларни амалга ошириш кўзланган ва мана шу олти йўналиш “Қозоғистон йўли-2050:ягона мақсад,ягона манфаат,ягона келажак” дебномланган Мактубнинг ўзаги бўлиб, эзгу ва муштарак мақсадларни ўз олдига қўйган.

Тайфур АЛИЕВ,

Султонработ умумий ўрта мактабининг тарих ўқитувчиси.

ВОДИЙЛАРНИ ЯЁВ КЕЗГАНДА...

agent007 — Wed, 19 Jun 2013 07:06:04 GMT

ВОДИЙЛАРНИ ЯЁВ КЕЗГАНДА...

Жаҳон саёҳат ва туризм кенгаши (World Travel and Tourism Council — WTTC) эълон қилган янги ҳисоботда Қозоғистон туризм тармоғи тезкорлик билан ривожланаётган давлатлар рўйхатига киритилди.

Аввал хабар қилганимиздай,Тўлебий туманида туризмни ривожлантириш борасида амалга оширилаётган кенг кўламли ишлар ўз натижаларини бермоқда. Бугунги кунда туманда 20 дан зиёд сайёҳлик ташкилоти фаолият юритаётгани, замонавий меҳмонхоналар, дам олиш масканлари сони кўпайиб, сервис хизмати кўрсатиш сифати тобора яхшиланиб бораётгани ана шундай кенг қамровли ишлар самарасидир.

Буюк Ипак йўлида жойлашган Тўлебий тумани халқаро туризмни ривожлантириш учун энг қулай туманлардан бири.Шунинг учун бўлса керак, туманда вилоятда биринчи бўлиб туристик ташкилот—“Сайрам-Угам” нодавлат сайёҳлик ташкилоти очилган.Водийларга тўла бу маконда Қорахонийлар даврига мансуб ер ости бинолари топилмоқда.Султонработ қалъаси эса давлат томонидан ҳимояланган.Қоратепа қишлоқ округида эса қадимий ғорлар топилиб, ундаги ёзувлар ўрганилмоқда.Буларнинг барчаси сайёҳларни туманга жалб этмоқда.

—Шуни қайд этиш жоизки, туризм барқарор иқтисодий ривожланишнинг муҳим омилларидан бири ҳисобланади. Ушбу соҳа аҳолининг турмуш даражасини ошириш, қўшимча иш ўринларини яратиш ва халқаро алоқаларни мустаҳкамлаш имконини беради,—деди биз билан суҳбатда “Сайрам-Угам” сайёҳлик ташкилотининг раҳбари Алихан Абдешов.— Шу боис туманимизда мазкур тармоқ салоҳиятидан янада самарали фойдаланишга йўналтирилган чора-тадбирлар белгиланиб, муваффақиятли амалга оширилаяпти. Жумладан, янги сайёҳлик йўналишлари ишлаб чиқилаяпти, мавжуд транспорт коммуникациялари қайта таъмирланиб, янгилари барпо этилаяпти.

Қозоғистон 1994 йилда Жаҳон сайёҳлик ташкилоти (UNWTO)га аъзо бўлган. Ҳамкорликнинг 20 йили мобайнида мамлакатимиз ушбу ташкилот билан ҳамкорликда қатор муҳим тадбирларни ўтказди. Ипак йўли мамлакатларининг мажлислари , Маданий меросни сақлаш бўйича семинар , Ипак йўлида туризмни ривожлантириш бўйича семинарлар шулар жумласидандир. 2010 йил 8-9 сентябрь кунлари Алматида Жаҳон сайёҳлик ташкилоти Бош котиби Талеб Рифаи иштирокида ўтказилган навбатдаги мажлисда “Ипак йўли” савдо белгисини жаҳон сайёҳлик бозорига олиб чиқиш борасида муҳим

қадам қўйилди. Шунингдек, UNWTOнинг Кенжу (Жанубий Корея) шаҳрида ўтказилган 19-сессиясида Европа минтақавий гуруҳи томонидан Қозоғистоннинг Жаҳон сайёҳлик ташкилоти Ижроия кенгашининг аъзолигига сайланиши, мамлакатимизда ушбу йўналишда амалга оширилаётган чора-тадбирлар самарадорлиги халқаро миқёсда эътироф этилаётганининг ёрқин далилидир.

Бутунжаҳон туризм ташкилоти (UNWTO) ҳамда Халқаро валюта фонди маълумотларига кўра, 2000 йиллар бошларида туризм жаҳон миқёсида экспорт қилинадиган маҳсулотлар ва кўрсатиладиган хизматлар бўйича автомобилсозлик, кимё ва озиқ-овқат саноатини ортда қолдириб, биринчи ўринга кўтарилиб олди.

Маълумки, қадимда аҳолининг савдо-сотиқ билан шуғулланиш, таълим олиш, муқаддас жойларни зиёрат қилиш мақсадида ўз юртларидан йироқ жойларга сафар уюштириши натижасида вужудга келган бу соҳа ўрта асрларга келиб, айниқса, Осиёда шаҳарсозликнинг ривожланишига, жумладан, карвонсаройлар, мадрасалар, бозорлар ва йўлларнинг қурилишига сабаб бўлди.

Ҳозирги кугда ўнлаб мамлакатлар туризмни кўп тармоқли, аҳолининг асосий қисмини иш билан таъминлайдиган йирик саноат турига айлантирдилар.

Тан олиш жоиз: мустақиллик йилларида катта туристик салоҳиятга эга бўлган мамлакатимизда қадимий ёдгорликларни реконструкция қилиш, маҳаллий туроператорларни қўллаб-қувватлаб, уларга ўз фаолиятларини амалга ошириш учун зарур шарт-шароитлар яратиш, жойларда соҳага оид инфратузилмани барпо этиш, шунингдек, туризмнинг бошқа йўналишларини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилдики, натижада Буюк Ипак йўли чорраҳасида жойлашган юртимиз сон-саноқсиз осори-атиқалари, урф-одатлару миллий таомлари, бетакрор табиатини бутун дунёга намоён қилиш имкониятига эга бўлди.

Бу эса бой тарихга эга юрт ва замон билан ҳамнафас яшаётган мамлакат сифатида эътироф этилувчи Қозоғистонни ўз кўзи билан кўрмоқчи бўлган сайёҳлар сонининг йилдан йилга ортиб боришига хизмат қилаяпти.

Тўлебий туманига сўнгги йилларда Европа, Эрон, Арабистон, Африка ва Америка давлатларидан минглаб сайёҳлар келишмоқда.

Бундай натижаларга осонликча эришилгани йўқ, албатта. Бинобарин, кейинги йилларда тоғ қишлоқларида меҳмон уйлари қурилиб, сайёҳларнинг имкони борича кўпроқ туристик объектларни томоша қилишлари учун уларга барча қулайликлар яратилгани, Меҳмон уйларинг меҳмонхоналардан фарқи шуки, меҳмонлар бу ерда аҳолининг турмуш тарзини ўрганиш имкониятига эга.Меҳмонлар маҳаллий аҳоли билан яқиндан танишадилар, халқнинг урф-одатлари, маданиятини ўрганишга имкон бор.От миниб тоққа чиқишни истаганларга қишлоқ аҳли ўз хизматларини таклиф этишади.

—Демак, бу ишлар қонуний равишда амалга оширилади.

—Албатта. Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, мустақиллик йилларида мазкур тармоқдаги ҳуқуқий муносабатларни тартибга солиш ҳамда туризмни иқтисодиётнинг етакчи соҳалари қаторига киритиш учун зарур қонунчилик базаси яратилди. Маданий мерос объектларини реставрация қилиш ва тиклаш, сайёҳлик инфратузилмасини жаҳон андозалари даражасига кўтариш борасида кенг кўламли ишлар олиб борилиб, янги-янги йўналишлар очилди. Бу эса туристларнинг юртимизга бўлган қизиқишини янада орттирди.

Демак, туризм, ўз навбатида, аҳоли бандлигини таъминлаш ва минтақалар иқтисодиётини ривожлантиришда муҳим соҳага айланиб бораяпти, десак муболаға бўлмайди. Бир сўз билан айтганда, халқаро туризм ривожланган ва ривожланаётган туманлар иқтисодиётини мустаҳкамлай оладиган кўп тармоқли, йирик саноат тури кўринишидаги кучга айланди.

“Сайрам-Угам” нодавлат сайёҳлик ташкилотининг таклифи билан Тўлебий туманига ташриф буюрган бир гуруҳ сайёҳлар билан танишдик ва улар билан суҳбат қурдик.

Ежи Шлука, “Bohema Lazne” компанияси директори (Чехия):

– Чехиянинг Карлови Вари шаҳрида жойлашган компаниямиз кўплаб турдаги даволаш муолажалари ва меҳмонхона хизматларини таклиф этиш билан шуғулланади. Мижозларимиз нафақат даволаниш, балки Чехиянинг гўзал масканларини томоша қилиб, мароқли ҳордиқ чиқариш имконига ҳам эга.Тўлебий туманида бир ҳафта давомида бўлиб, туризм инфратузилмаси изчил ривожланаётгани ва , сервис хизмати халқаро андозаларга тўла мос эканлигига гувоҳ бўлдим. Меҳмондўст халқнинг миллий маданияти ва қадриятлари билан танишиб, ҳайратим ва ҳавасим ғоят ошди. Мамлакатингиздаги тинчлик ва осойишталик, қадимий маданий ёдгорликлар, бугунги тараққиёт ва улкан бунёдкорлик ишлари, халқингизнинг урф-одатлари, миллий таомлари европаликларни ўзига жалб этмоқда.

Валентина Малая, «Sayama travel group» компанияси савдо директори (Таиланд):

– Қозоғистоннинг сайёҳлик бозори биз учун жуда истиқболли.Юртингиздаги тинчлик ва барқарорлик, ўзаро меҳр-оқибат ва ҳамжиҳатлик муҳити, дунёга машҳур меҳмондўстлик юртингизга келаётган сайёҳлар оқимини янада кенгайтиришда муҳим омил бўлмоқда. Бу ердаги

миллий таомлар, хушманзара табиатдан баҳраманд бўлиб, озода ва кенг кўчаларда сайр қилиш ҳар қандай кишига катта завқ бағишлайди.

Батирбек Рахметов, “Петропавл” сайёҳлик ташкилоти раҳбари.Туркистон, Сайрам каби шаҳар ва қишлоқларларга саёҳат қилувчилар тобора кўпайиб бораётгани ҳақида эшитгандим, бу жойларда кўп маротаба бўлганман.Мана энди сайёҳлик чегараси кенгайиб, Тўлебий тумани ҳам ҳам бу қаторга қўшилгани қувонарли ҳолдир.. Мамлакатимизда сайёҳликнинг, жумладан, ички туризмнинг ривожланиши хусусий секторнинг тараққий этиши, янги иш ўринлари очилиши, иқтисодиётимизнинг ва халқимиз фаровонлигининг янада юксалишига хизмат қилмоқда.

Б.ДЎСМАТОВА.

САМОГА СОЧИЛГАН ЮЛДУЗЛАР

agent007 — Sat, 19 Jan 2013 06:02:29 GMT

САМОГА СОЧИЛГАН ЮЛДУЗЛАР
ёхуд ўзбекни дунёга танитган "Пахтакор"ни ёдга олиб

"Перший канал" Украина марказий телевидениесининг хабарига кўра Днепропетровск вилоятидаги Днепродзержинск шаҳрида куни кеча «Пахтакор-79» деб номланган ёдгорлик мажмуаси очилди.
11 август 1979 йил. Футбол ишқибозлари бу санани ҳеч қачон унутишмаса керак.Ўзбек футболининг қалбида аламли из қолдирган бу ғам бу йил 35 га қадам қўяди... Ҳаёт ўтавераркан...Йиллар чархпалак мисол айланаверади...Аммо ўзбек футбол мухлисларининг юрагидан бир парчани юлиб олиб кетган бу ғам йиллардан йилларга ўтиб яшайверади...
Ахбор Имомхўжаев, Тўлаган Исҳоқов, Биродар Абдураимов каби ўша машъум фожеанинг тирик гувоҳи бўлганлар бу ғамни 35 йилдан бери ўз қалбларида сақлаб юрибдилар...35 йил...Айтишга осон... Сизу биз бунинг қанчалик аламли эканини ҳеч қачон ҳис қила олмаймиз... Бундай воқеа дунёдаги ҳеч қайси футбол мухлисининг, умуман ҳеч кимнинг бошига тушмасин...Воқеа айнан Днепропетровск вилоятидаги Днепродзержинск туман Куриловка қишлоғида содир бўлган эди.Бу қишлоқ аҳли ҳам бир неча йил муқаддам собиқ пахтакорчилар хотирасини муқаддас билиб, ҳайкал қўйишди ва ҳар йили хотира турнири ўтказиб туришади.Хотира турнирида албатта Куриловка қишлоғи (рада) кенгашинининг раиси Ольга Саенко қатнашади.
Ёдгорлик мажмуасининг очилиш маросимида Днепропетровск футбол лигаси раҳбари Виталий Романов сўзга чиқиб, футбол дўстлик элчиси эканлигини қайд этди, катта тадбирга қатниши учун келган ушбу республика футбол жамоатчилигини 1979 йили "самога сочилиб кетган" совет футболининг ёрқин юлдузларини бир дақиқалик сукут билан хотирлашга чақирди.Машъум ҳодисага оид статистик маълумот ҳам келтирилди бу учрашувда.1979 йил 11 август куни соат 13 дан 35 дақиқаю 38 сония ўтганда Тошкент – Гурьев – Донецк – Минск йўналиши бўйича учаётган “ТУ-134” русумидаги самолёт рўпарадан Челябинск – Кишинёв йўналиши бўйича ҳаракатланиб келаётган худди ана шу русумдаги самолёт билан 8400 метр баландликда тўқнашиб кетади. Тўқнашув натижасида иккала самолёт бортида бўлган жами 178 нафар йўловчи ва экипаж аъзоларининг барчаси ҳалок бўлди. Уларнинг орасида ўзбек футболининг байроқдори бўлган “Пахтакор” жамоасининг 17 нафар аъзолари ҳам бор эди... Уларнинг номлари бирма-бир аталди:
Ўзбекистонда хизмат кўрсатган мураббий Идгай Тазетдинов,Халқаро тоифадаги спорт устаси Владимир Федоров,ёшлар ўртасидасида Европа чемпиони Михаил Ан,спорт усталари:
Олим Аширов,Равил Агишев,Виктор Чуркин.Сергей Покатилов,Николай Куликов,Юрий Загуменних,
Владимир Макаров,Константин Баканов,Александр Корченов,спорт усталигига номзодлар:
Шуҳрат Эшбўтаев,Владимир Собиров,Сирожиддин Бозоров, жамоа маъмури Мансур Толибжонов
жамоа шифокори Владимир Чумаков...
Куриловка қишлоғидан келган ёш футболчиларнинг чиқишлари ҳам қалбларни жунбушга келтирадиган воқеа бўлди.Улар афсонавий "Пахтакор" жамоаси хотирасига содиқ қолишга қасамёд қилишди.Ундан ҳам қизиғи — бу футбол жамоасининг номи ҳам "Пахтакор" экан!
Футбол шарҳловчиси Ахбор Имомхўжаев, собиқ пахтакорчилар Биродар Абдураимов ва Тўлаган Исоқовларга бу хушхабарни етказдик ва суҳбатини бошладик.Суҳбатни "ПАХТАКОР-79" дардим ва қувончим" китобининг муаллифи Ахбор Имомхўжаев бошлаб берди.
—Халқимизнинг фахри ва ғурури булган «Пахтакор»нинг номи хам «Торино» Италия (1949 йил), «Манчестр Юнайтед» Англия (1958), «Грин-Крое» Чили (1961), «Стронгест» Боливия (1969), «Альянс» Перу (1987), Замбия ИИ терма жамоаси (1993) жамоалари қаторидан жой олди.
Шонли «Пахтакор»имиз эндигина халқаро спорт майдонида танилаётган, унинг куч-қувватга ва маҳоратга тўла ўйинчилари ўзларининг чиройли голлари билан барчанинг диққатига сазовор бўла бошлаган, «Спартак» (Москва), «Динамо» (Киев), «Шахтер» (Донецк), «Динамо» (Тбилиси) каби машҳур жамоаларни енгиб, кўплаб ишқибозларнинг суюкли командасиига айланган бир даврда, аниқроги, 1979 йилнинг 11 август куни осмону фалакда икки хаво лайнерининг тўқнашиб кетиши оқибатида ҳалокатга учради.
Айнан ўша, ўзбек футболи учун қайғули ва аламли кун —11 август, соат 13 дан 38 дакика ўтганида Тошкент — Гурьев — Донецк — Минск йўналишида 65816 рейси билан учиб бораётган хаво лайнери 8400 метр баландликда Челябинск — Кишинев маршрутидаги 65735 ракамли рейсдаги бошқа бир самолёт билан тўқнашиб кетади. Даҳшатли ҳалокат ҳар иккала самолетдаги 178 йўловчи ҳамда экипаж аъзоларини ҳаётига зомин бўлди, улар орасида шонли «Пахтакор»нинг шавкатли 17 ўғлони ҳам бор эди.
-Ақл бовар қилмайдиган даҳшатли ҳалокатнинг сабаблари нимада бўлган экан? Бу воқеа шундай кенг осмону фалакда қандай содир бўлганини шу вақтгача тассавур қила олмайман...
-Самолётлардан бирининг экипаж командири булутлар орасидан юқорига чикиш максадида диспетчердан рухсат сўрайди, диспетчер-стажёр эса унга рухсат беради. Иккала самолет 8400 метр баланддикда бир-бирига катта тезликда якинлашиб кела бошлайди. Шу вақт хонага кириб қолган диспетчерлар бошлиғи вазиятни тезда англайди ва халокатнинг олдини олиш мақсадида самолетлардан бирига янада баландроқ кўтарилишга буйруқ беради.
Буйруқни эса иккала самолёт учувчилари ўрнига эфирга тасодифан кириб қолган учинчи самолёт, яъни ИЛ-62 ҳаво лайнери кабул қилади, диспетчер эса жавобни кимдан олганлигини текшириб ҳам кўрмайди... Шундай қилиб, Украинанинг Харьков шаҳри аэропорти диспетчерлари Николай Жуковский ва Владимир Сумскойларнинг қўпол ва тузатиб бўлмас хатолари оқибатида Днепродзержинск шаҳарчаси якинидаги Куриловка қишлоги устида икки «ТУ-134» самолётлари тўқнашиб кетади. Натижада бошқа йўловчилар билан бир қаторда 17 нафар пахтакорчилар ҳам ҳалок бўлишади... Сергей Покатиловнинг пахтакорчилар дарвозасини моҳирлик билан қўриқлаши, Олим Аширов ва Юрий Загуменнихнинг ҳимояда метиндек мустаҳкам туришлари, Михаил Аннинг майдонни аъло даражада кўра билиши, Шухрат Эшбўтаев ва Виктор Чуркиннинг бир-биридан чиройли қанот ҳужумлари, Владимир Фёдоровнинг мана-ман деган ҳимоячиларини доғда қолдириб кетиши, Идгай Тазитдиновнинг моҳирлик билан ўйин бошқариши, ҳар ерда ҳозиру нозирлиги, Мансур Толибжоновнинг елиб-югуришлари ҳанузгача менинг ёдимда, буларни унутиб бўладими, ахир!
-Ахбор ака, Украинада ўзбек футболининг ёрқин юлдузлари хотирасинин абадийлаштириш борасидаги хайрли ишларни сунъий йўлдош орқали эфирга узатилаётган телеканаллар орқали кўрдик.Ўзбекистонда бу борада бажарилаётган иўлар ҳақида тўхталсангиз...
-Республика ҳукумати ва спорт жамоатчилигининг ташаббуси билан шонли пахтакорчилар хотирасини абадийлашириш, уларнинг оилаларига моддий ва маънавий ёрдам бериш мақсадида талайгина тадбирлар амалга оширилди. Жумладан, Тошкентдаги Боткин қабристонида улкан хотира мемориали қад кўтарди. «Пахтакор» Марказий стадионида «Хотира» ёдгорлиги бунёд этилди. Наманган шахридаги Марказий стадион ёнида «Сени унутмаймиз, «Пахтакор!» деб аталувчи музей боғи очилди. Тошкентнинг Ишчилар шахарчаси деб аталадиган мавзесидаги 17та кўча ҳалок бўлган пахтакорчилар номи билан атала бошланди. Тошкент шахрининг катта кўчаларидан бирига эса «17 Пахтакорчи» номи берилди. ..
-Марҳум пахтакорчиларнинг тарихини эслатувчи хотира китобларини чиқариш ишлари кандай кетяпти? Бу ишга ким бошчилик қилмокда?
-Ўзбек футболининг ашаддий мухлислари бўлмиш журналист хамкасбларимиздан Эдуард Аванесов, Равиль Биктагиров ва Владимир Сафаров, Алла Тазетдиноваларнинг саъй-ҳаракатлари билан марҳум пахтакорчиларга бағишланган «Қанотлар хотираси» деб номланган рангли китоби чоп этилди. Мана куни кеча бу китобнинг кайта ишланган янги варианти дунё юзини кўрди. «Пахтакор» мураббийси Идгай Тазетдиновнинг рафиикаси, иктидорли журналист Алла Тазетдинованинг ташаббуси билан ижодий гуруҳ Днепродзержинск якинидаги Куриловка қишлоги атрофидаги аҳоли билан суҳбатлашиб, ҳалокат сабабларини ўрганиш мақсадида Украинада, Белоруссияда, Москвада бўлди, тўпланган материаллар асосида ҳужжатли фильм яратилди.
Ўтган йили 70 ёшини нишонлаган футбол фахрийси."Ўзбекистон ифтихори" унвони билан тақдирланган, 1964 йили Спартак (Москва),1969—1970 йиллари донғи кетган ЦСКА таркибида тўп сурган Биродар Абдураимовнинг суҳбатини тинглаймиз.
-«Пахтакор»чи дўстларим, биродарларим ва укаларимни ўйлаб, уларни қўмсайман... ҳаммалари бирма-бир кўз ўнгимдан ўта бошлайди. Европа чемпиони, халқаро тоифадаги спорт устаси Михаил Аннинг ўғли Дмитрий ҳамда жамоамизнинг энг толмас ўйинчиси Александр Корченовнинг ўғли Александр республика чемпионатида «Пахтакор—79» таркибида тўп суришди. Олим Ашировнинг ката ўғли Олег, Юрий Загуменнихнинг ўғли Сергей, Виктор Чуркиннинг ўғли Андрей бир неча жамоаларда майдонга тушишди. Афсуски, улардан биронтаси ҳам оталари каби машҳур футболчилар бўлиб етиша олмадилар. Шундай бўлса ҳам, барибир мамлакатимиз чарм тўп мухлислари бу борада ўз умидларини узганлари йўқ. Владимир Собировнинг фарзанди Ўзбекистон Олимпия терма жамоаси аъзоси Олег ҳозирги кунда Чимкентнинг «Ордабаси» жамоасида тўп сурмоқда.Константин Бакановнинг жигарбанди республика ёшлар терма жамоаси вакили Сергей Тошкентнинг «Трактор» жамоасида майдонга тушмоқда. Олим Ашировнинг кичик ўғли Улуғбек эса НБУ футбол жамоаси дарвозабони сифатидаги ўйинлари билан кўпчилик ўзбекистонлик ва россиялик мутахасиссларнинг эътиборига тушмоқда. Яна бир гап, яқинда Олимжон Ашировнинг ката ўғли Олег фарзандли бўлибди, унинг исмини Олим деб қўйишибди. Энг қизиқарлиси шундаки, кичик Олимжон Ашировнинг энг яхши курган ўйинчоғи - футбол коптоги экан... Ажаб эмас, яқин келажакда биз яна «Пахтакор» футбол жамоасида Олимжон Ашировни кўрсак. Илоҳим уларга шавкатли ота-боболари каби элга танилиш насиб этсин.
-Авиаҳалокатдан сўнг, «Пахтакор» жамоасини тиклашга жуда кўп ҳаракат бўлса ҳам натижа бўлмади.Нега?
-Собиқ, советлар мамлакати Давлат жисмоний тарбия ва спорт қўмитаси юзага келган вазиятни ўрганиб чиқиб, «Пахтакор» жамоаси аъзолари олий лига ўйинларида уч йил мобайнида нечанчи ўринларни (лигадан тушиб кетиши мумкин бўлган ўринлар назарда тутиляпти) эгаллашларидан қатъи назар, олий лига таркибида қолиши лозимлиги ҳакида қарор қабул қилди. Менинг назаримда бу қарор нотўғри бўлиб, жамоани ривожланишига тўсиқ бўлишини англагандим. Бу ҳақда мен ўша пайтда керакли идоралар раҳбарларига бир неча бор айтганман, лекин менинг фикримни ҳеч ким қўлламади.
-Хўш, унда тикланиш даври қандай кечди?
-Минг афсуски, республика спортига масъул бўлган рахбарлар ўша ташвишли даврларда, бизнинг фикримизча, нотўғри йўл тутишди ва собиқ иттифоқнинг турли шаҳарларидан турли даражадаги ўйинчиларни «Пахтакор» таркибига таклиф эта бошладилар. Лекин Тошкент томон отланган футболчиларнинг кўпчилиги ўз жамоаларининг асосий таркибидан жой ололмай, заҳирага тушиб қолган ёки ёшлари анчагина ўтиб қолган ўйинчилар эди. Шу ўринда ўз-ўзидан савол туғилади: ким ҳам ўзининг асосий таркибидаги ўйинчисини бошқа жамоаларга ўтказиб юбориши мумкин?
-Ўша даврдаги спорт мутасаддиларини фикри қандай эди?
-Спортимиз раҳбарларининг фикрига кўра авиация халокатидан кейин хам «Пахтакор» олий лиганинг манаман деган командалари билан тенг курашиши лозим эди, лекин улар жамоанинг эртанги куни қандай бўлишини хаёлларига ҳам келтиришмасди. Ушбу фикрларнинг тўғри ёки нотўғри эканлиги бир неча йиллардан сўнг аниқ бўлди...
- 80- йилларнинг бошида «Пахтакор»нинг тикланиши жадал суратда бошланди, кейинчалик эса бирданига тўхтади... Бунга нима сабаб булган деб ўйлайсиз?
-Дарҳақиқат, «Пахтакор» ўша йили маррага 9-бўлиб етиб келди, кейинги йиллари 16 ва 18-ўринлар эгалланди. 1982 йилда эса мавсумни кўтаринки руҳда ўтказган ҳолда фахрли 6-ўрин қўлга киритилди, ўйинчилар спорт устаси унвонларига сазовор бўлдилар. Хужумчи А. Якубик «Труд» газетаси совриндори бўлди. Республикамиз ташқарисидан таклиф этилган футболчилардан Н.Амриев, А.Якубик, А.Петрушин, А.Журавлев, С. Юрчишин, М.Белялов ва бошқалар майдонда чиройли ўйинлар кўрсатиб мухлислар эътиборини қозонишди. Эндигина жамоамиз оёққа тураётган, мухлисларимиз «Пахтакор-79» яна майдонларга қайтиб келмоқда, деб ишониб ишқибозларимиз аввалги йиллардагидек яна ўйингоҳлар томон ошиқаётган бир даврда четдан келган ўйинчилар орасада нопок кимсалар борлиги аста-секин сезила бошланди (буларни кўпчилик футболсеварлар ҳанузгача билмасалар керак). Пул бўлса Ватанини сотишга ҳам тайёр бу «футболчилар» «Пахтакор» ўйинларини ҳам сота бошладилар. Қанчадан-қанча мухлислар бўлса «Туппа-тузук ўйнаб турган жамоамизга нима бўлди?» деб юракларини чангаллаб қолишди. Баъзи жамоалар медалларга илиниш ёки олий лигадан тушиб кетмаслик учун ҳар қандай миқдорда пора беришга тайёрлиги ҳеч кимга сир эмас. Пора олиш ёки бошқача қилиб айтганда ўйин натижасини сотиш бу шундай ярамас нарсаки, уни ёнингда ўйнаётган шеригинг ҳам билмаслиги мумкин. У бечора учрашувда енгилиб хуноб бўлса, сотилган «ўйинчи» рақиб командасидан каттагина миқдорда «мукофот» пули олади. Ҳарбийларда бундай кимсалар отишга маҳкум этилади, футболда эса...
- Сухбатимиз очиқчасига кетаётганлиги боис, бундай нопокликка қўл урганларни номларини айтса бўладими? Наҳотки ўша даврда буларни «думини тугадиган» бир мард топилмаган бўлса?
-«Пахтакор»да бундай «новаторлар»ларнинг етакчилари В. Нечаев (жамоамиз сардори!) ва А.Соловьевлар бўлишди, уларнинг касофати туфайли қанчадан-канча ўйинлар бой берилди. «Бирники мингга, мингники туманга» деганларидек, уларнинг ярамас сафларига қўшилувчилар ҳам топилди. Афсус, надоматлар бўлсинким, бу футболчилар кетидан уларни «қўллаб-қувватловчилар» ҳам топилиб қолди. Четдан келганларнику, тушунса бўлади, улар Тошкентга бойлик орттириш учун келишган (эссиз квартиралар, енгил машиналар,қимматбахо буюмлар ва қанчадан-канча пуллар). Лекин ўзимизникилар-чи? Уларга нима етишмасди? Дунёдан бевақт кетган пахтакорчи дўстларимизнинг руҳлари чирқиллаб қолмадими? Бугун мен бу мавзуни эслагим хам келмаяпти, агарда қизиқувчилар бўлса яқинда чоп этилган, Ахбор Имомхўжаев қаламига мансуб «Мафтунингман футбол» китобида буларнинг жирканч қиёфаси очиб ташланган. Биласизми, каминанинг сочларини ўша вокеалар бутунлай оқартирди... Агар аввалги йилларда «Пахтакор»нинг олий лигага қайтиши учун бир-икки мавсум етарли бўлган бўлса, бу сафар биз юқорида кўрсатиб ўтган нуқсонлар эвазига командамиз аъзоларининг яна кучлилар таркибига қўшилиши учун оз эмас, кўп эмас, олти йил керак бўлди, у ҳам етмаганидек, эсингизда бўлса 1986 йилда биринчи лигадан тушиб кетишига ҳам бир қадам қолди (17-ўрин). Фақатгина 1990 йилга келиб, «Пахтакор» биринчи лигада иккинчи ўринни эгаллаб, яна олий лигага қайтишга эришди.
Ойлар ўтади, йиллар ўтади. Лекин «Пахтакор»ни билган, унинг йигитлари билан суҳбат куриш бахтига муяссар бўлган, пахтакорчиларнинг футбол спектаклларидан роҳатланган кишилар қалбида «Пахтакор—79» бир умр яшайди ва порлайди!
Ўша машъум рейсдан “бахтли тасодиф” туфайли қолиб кетган моҳир футболчи “ўзбек ўғли Тўлаган” - Тўлаган Исоқов ҳалокатдан сўнг футбол билан хайрлашди. Бу пайтга келиб у 30 ёшда эди. Аммо унинг футболдан кетишига ёши эмас, руҳий ҳолат кўпроқ таъсир ўтказди. “Стадионга ёки клуб базасига келсам марҳум дўстларимнинг сиймоси кўз ўнгимдан кетмасди, - дея эслайди Тўлаган Исоқовнинг ўзи. – Барча жамоадошларим гўёки атрофимда юргандек кўзимга кўринаверишади. Охири бу ҳолатга чидай олмадим. Кетишга қарор қилдим... Жамоа бошқаруви ва ҳаттоки, ўша пайтдаги ҳукумат раҳбарлари ҳам жамоада қолишимни сўрашди. Аммо иложим йўқ эди...”
Ким билади дейсиз, ўз дўстлари билан ҳар қандай ҳолатда – ғалаба-ю мағлубиятда ҳам бирга бўлиб келган Тўлаган Исоқов ўша куни севимли жамоаси билан бирга бўлмаганидан, ҳа, ҳар қанча ғайритабиий туюлмасин, ўша самолётда бирга бўлмаганидан ўзини айбдордек ҳис қилгандир...
—Фожиа билан боғлиқ қайси воқеалар сизни кўпроқ қийнайди? —чўраймиз Т.Исоқовдан.
—Жамоанинг ёш иқтидор эгаларидан бўлган Сирожиддин Бозоров ўша пайтлар “Пахтакор”нинг ўринбосарлар таркибида тўп сурарди. Аммо ишончли ўйинлари туфайли у аста-секин асосий таркибга жалб қилинаётганди. Фожеадан бир кун олдин Сирожиддин ўринбосарлар таркибида Минск шаҳрига учиб кетиши керак эди. Аммо ўша куни дадаси уни кўриш учун вилоятдан пойтахтга келиб қолади. Сирожиддин мураббийлар рухсати билан ўша куни дадасининг олдида қолиб, эртаси куни асосий таркиб билан Минскка қараб йўл олади... Сирожиддиннинг отаси шу воқеадан кейин қандай аҳволда қолганини, ўзини қанчалик айбдор ҳис қилганини тасаввур қилишга юрак чидамайди... “Пахтакор”нинг истеъдодли ўйинчиларидан бири Виктор Чуркин ўша машъум сафарга отланаётган пайтда онаси уни йўлдан қайтаришга ҳаракат қилади. Сабаби ўша пайтда Чуркиннинг Чимкентдаги холаси қизининг никоҳ тўйига қариндошлари қаторида уларни ҳам таклиф қилганди. “Ўғлим, битта учрашувга бормасанг бормабсан-да. Ахир жиянингни ҳаётида бир марта бўладиган никоҳ тўйини ташлаб кетасанми? Улар хафа бўлишади-ку?!”- дейди онаси унга. Виктор бўлса шундай жавоб қайтаради: “Ойи, шу пайтгача жамоа билан, ўртоқларим билан доимо бирга бўлиб келганман. Бормасам бўлмайди. Қолаверса, мухлислар ҳам бу ўйинни катта қизиқиш билан кутишмоқда. Холамга айтинг, мендан хафа бўлмасин...”
Виктор Чуркиннинг биринчи мураббийи ва оилавий дўсти Виктор Плясуновнинг айтиб берган эди: “Ўша фалокатдан сўнг Витянинг тобутини олиб келишиб, бувисиникига қўйиб туришди. Хонада мен, унинг онаси, рафиқаси ва ўғли ғамгин ҳолатда ўтирардик... Бирдан онаси ўрнидан туриб, тобутни очмоқчи бўлди. Мен эса уни бу ишдан қайтаришга уриндим. Шунда у: “Боламнинг совуқ чеҳрасини тўйиб-тўйиб кўриб қолай”, деб йиғлади.
- Вера, тобутда ҳеч ким йўқ, тушуняпсанми?
- Нега йўқ бўларкан? Қани у? Қаёқларда қолиб кетди?
- Улар осмонда... Начора, кўникишга мажбурмиз...
Ўтмишнинг таниқли спорт шарҳловчиси, журналист, бир сўз билан айтганда, ўзбек футболининг жонкуяри бўлган Ахбор Имомхўжаевнинг “Футбол – қувончим, дардим, фахрим” деб номланган китобини ўқиганда қалбим яна яраланди.
“Шум хабардан дилим вайрон бўлиб қайтар эканман, маҳалламиз-нинг нуронийларидан бири Санжар отага дуч келиб қолдим. У киши футболга ўта ишқибоз. “Пахтакор”нинг Тошкентда ўтадиган ўйинларига канда қилмай боради. Мен билан қаерда учрашиб қолсалар, футбол ҳақида, “Пахтакор” ҳақида саволларни ёғдириб ташлайдилар. Бу сафар ҳам гапни футболдан бошладилар. “Ахборжон, ўғлим, Минск Динамочилари билан ўйин қандай бўлар экан?”
Ғалати бўлиб кетдим... Тилим айланмайди. “Бугун ўйин бўлмайди”, - дея олдим холос.
- Нега?
-Ҳалокат, отажон, ҳалокат.... – Бошқа сўз тополмадим. Отахон
ҳаммасини тушунди. Секингина “Кимлар?” деди у шалвираб.
-Ҳаммалари...
Водариғ, қариянинг киприкларидан мунчоқ-мунчоқ бўлиб тушаётган аччиқ, аламли кўз ёшларини кўрдим. Ёш қалқир, у унсиз йиғларди. Бу дард эди, парча-парча бўлиб кетган умид эди бу кўз ёшлари...”
Бу китобни 5-6 марта ўқиб чиққанман. Аммо шу жойига келганда мен ҳам ўзимни тутиб туролмайман. Томоғимга нимадир тиқилиб, кўз ёшларим дувиллаб тўкила бошлайди.
Мақсадлари улкан бўлган, орзулари беҳисоб бўлган, миллионлаб мухлисларнинг қалбидан жой олган йигитлар учун йиғлайман. Жаҳон даражасидаги футболчи бўлиб етишаётган Михаил Ан учун, ҳужум қироли бўлган Владимир Федоров учун, “чимилдиқ кўрмай кетган” Сирожиддин Бозоров учун, Олим, Равил, Витя, Коля, Володя – осмонга чиқиб, қайтиб тушмаган барча жамоа учун...
—1979 йил 12 август кунини эслай оласизми?
- Албатта.Яхшиси, бир бошдан гапириб бера қолай.«Шахтёр» жамоаси билан бўлган учрашувда қаттиқ жароҳатландим.Шунга қарамай, Шундан сўнг Москванинг «Динамо» сига қарши ўйинда қатнашдим. Бахтга қарши А.Новиков деган ҳимоячи худди ўша жароҳат олган жойимга иккинчи бор тепди - оёғим қаттиқ лат эди.Бу ҳаётимдаги энг оғир жароҳат эди…Шу куни мағлуб бўлдик, кечқурун меҳмонҳонада чидаб бўлмас оғриқни сездим. Жамоа врачи Чумаков кечаси соат бир-иккиларда оғриқ жуда азоб бераётгани ва жароҳат авж олиши мумкинлигини сезиб, тез ёрдам чақирди ва мени Москвадаги травматология касалхонасига олиб борди. Докторнинг фикрига кўра, оёғимда гематома пайдо бўлиб, қон бир жойда жамланиб, яхши юришмагани сабабли оғриқ кучайган. Менга яқин орада майдонга тушолмаслигим ва жиддий муолажа олишим кераклигини уқтиришди. 1979 йил 9 август куни Москвага учдим. Етиб боргач, биринчи навбатда, бизга устозлик қилган, «Пахтакор-79» «архитектори», бўлган буюк мураббий Вячеслав Дмитриевич Соловьёвнинг хонадонига бордим. Анча вақт гаплашиб ўтирдик, Тошкент, миллий урф-одатларимиз ва айниқса, Соловьёв тарбиялаган йигитларни эсладик. Агар у дардга чалинмаганида, ҳеч шубҳасизки, «Пахтакор»ни чемпион қиларди. Соловьёв кўплаб донгдор жамоаларда ишлаган, аммо «Пахтакор»га меҳри ва эътибори юқори эди.
Москвада профессор Зоя Сергеевна Миронова деган Ортопедия институтининг катта мутахассисига кўринишим керак эди. 1979 йил 10 август: Эрталаб рентген-плёнкалари ва ташхис натижаларини олиб Зоя Сергеевна ҳузурига бордим. У барча ҳужжатларимни бирма-бир кўздан кечириб, оёғимни диққат билан текширди ва Тошкентдаги шифокорларнинг муолажалари туфайли оёғим анча яхши бўлиб қолганини айтди.Клиникадан чиқиб, Соловьёвнинг ишхонасига бориб, нима қилишни ўйладик. Фурсат топиб Тошкентга телефон қилдим. Ўзбекистон спорт қўмитаси раиси Мирзаолим ака Иброҳимов билан гаплашдим. Кейин катта мураббийимиз Олег Базилевич билан ҳам… Улар жароҳатим битаётганини эшитиб хурсанд бўлишди ва тезда Тошкентга қайтишимни, «пахтакорчилар» билан 11 август куни Минскка учиб кетишим кераклигини айтишди. Улар ҳали ҳассага таяниб юраётганимни билишмасди. Минскдаги ўйиндан сўнг Базилевичнинг эски дўсти - машҳур врач Eлизаровга жароҳатимни кўрсатиш ниятлари борлигини ҳам айтишди. Бу ишларнинг ҳаммаси фожиадан бир кун олдин рўй берганди. Бор гапни Соловьёвга айтдим, у бироз ўйланиб, ўйинга киришиб кетишим учун камида 2 ой кераклигини таъкидлади. Шошилмай жароҳатни охиригача даволашим, кейин амалий машқларга киришишим ва ўз устимда ишлашим кераклигини маслаҳат берди. Бу пайтда уйида яшашим мумкинлигини айтди.
Аввалига иккиландим, кейин устознинг гапларига кириб шундай иш тутдим. «Пахтакор-79» билан боғлиқ мудҳиш воқеадан сўнг билсам, Оллоҳнинг ўзи мени хатардан асраган экан…
1979 йил 11 август.Шу куни Москвада собиқ «пахтакорчилар» - Леонов, Кузмин, Патрикеев ва бошқалар билан учрашишим керак эди. Биз Кузминнинг уйида йиғилишиб, эски воқеаларни эслаб, суҳбатлашиб ўтиргандик, шу аснода телефон жиринглаб қолди – «Сизни сўрашяпти», деб менга телефон гўшагини тутқазишди. Қулоққа тутсам, йиғламсираган аёлнинг овози эшитилди, у Соловьёвнинг рафиқаси эди. «Пахтакор»нинг ҳалокати ҳақида узуқ-юлуқ сўзларни англаганимда, секин-аста эсим оғаётгандек туюлди, кўз олдим қоронғулашди, тик туролмай стулга йиқила ёздим... Тилимга бир сўз келмай ўртоқларимга мудҳиш хабарни айтишга куч топа олмасдим. Ҳамма мени ҳолатимни кўриб қўрқиб кетди... Соловьёвнинг гапиришга мадори қолмай карахт ҳолатда бўлиб, шунинг учун унинг рафиқаси телефон қилган экан.
Ҳаммамиз тезда Соловьёвнинг уйига етиб бордик. Бизни кутиб турган экан. Ҳар биримизни қучоқлаб, ҳўнграб йиғлаб кўришди, биз ҳам йиғладик. Шунча эркакни йиғлагани ғалати бўлар экан. Лекин Тошкентда бундан-да даҳшатли манзаралар кутиб турганини ҳали билмасдим... Кейин Соловьёвдан Тошкентга тезда чипта топиб беришини сўрадим. У иккита чипта олгани ва касаллигига қарамай, мен билан бирга учишини айтди.
Эрта тонг, соат 5:00да Тошкентга етиб келдик. Такси билан тезда футбол федерациясига бордик. Федерация биносига кирсак, одам лиқ тўла... Кимлар ҳалок бўлишгани ҳақида сўраганимда, ҳали ҳеч нарса маълум эмаслигини айтишди. Кун ёриша борган сари бутун Тошкент мотамга ўрала бошлагандек туюлди, ҳамма ерда битта гап - бутун жамоа ҳалок бўлибди... Аммо собиқ марказнинг буйруғига биноан, бу фожиа ҳақида на Москва ва на Тошкент ҳеч қандай ахборот берди. Лекин ўзбек футболи мухлислари бу ҳақда АҚШнинг «Озодлик» радиоси тарқатган баённомадан билиб қолишди.
1979 йил 12 август.Ўзбекистон спорт қўмитасига бордик. У ерда Мирзаолим ака Иброҳимов кутиб олдилар ва кўп ўтмай бизни Ўзбекистоннинг ўша пайтдаги раҳбари Шароф Рашидов ҳузурига олиб боришди. Биласизми, ўшанда Шароф Рашидов бизни кўзда ёш билан қарши олдилар. Ҳассага таянган ҳолда у кишига яқинлашдим, Шароф ака мени бағрларига босиб, «Болам, сени Парвардигорнинг ўзи сақлаб қолди, лекин йигитларимиз жуда ёш кетишди, эссиз, эссиз, энди нима қиламиз?»,-деган сўзлари ҳамон қулоғим остида чалиниб турибди.
—Марҳум дўстларингиз ҳалокатни сезишганмикан?
—Бир воқеани айтиб бераман, хулосани ўзингиз чиқарасиз.Мансур ака ҳақида гапириб берай, у кишининг олийжаноблиги, футболчиларга ғамхўрлиги ва бошқа одамийлик хислатларини чуқур ҳурмат билан эслайман. Жароҳат олиб ётганимда, менга ўша пайтда обрўли саналган «Жигули» енгил автомобили ажратилганини хабар қилишди. Буни эшитиб, Мансур акага мурожаат қилдим ва машинанинг «06» маркалисидан олиб беришларини илтимос қилдим. Пулни эса отамдан олишларини айтдим. Оқшом пайти Мансур ака касалхонага яхши кайфиятда кириб келдилар ва машина калитини менга тутқаздилар. Роса хурсанд бўлдим, аммо машина ҳайдай олмасдим. Шунинг учун Мансур акадан уни уйга олиб боришларини сўрадим. Шу орада машина нархи 1000 сўмга ошган экан (1979 йил). Пул масаласида гап очсам, у киши «Олдин - оёғингни даволатиб олгин, кейин бир гап бўлар», дедилар. Кейин билсам, етмаган пулни ўз ёнларидан қўшиб юборган эканлар... Москвага кетаётганимда Мансур акага учраб, пулни қайтармоқчи бўлдим. Аммо «Москвада қанча бўлишинг номаълум, ёнингда турсин, кам-кўстингга ишлатарсан»,-деб пулимни олмадилар.
Ўзбекларда қарзни вақтида қайтаришга катта аҳамият берилади. Мансур акадан қарздор бўлиб қолгандим. Уни энди кимга қайтараман? Ота-онасигами ёки аёлига? Кўпчилик танишларим, «Албатта, оиласига беринг», дейишди. Кеннойимиз Юлдуз опага пулни олиб борганимда, уларнинг кўзларига ёш келиб, «Мансур акамдан кўпчилик қарз бўлган экан, аммо фақат сиз олиб келдингиз»,-дедилар. Юлдуз опанинг айтишича, Мансур ака худди ниманидир сезгандай кетишларидан бир кун олдин қоғозга кимларга қанча қарз берганлари ва кимлардан олганларини ёзиб қўйган эканлар: «Пахтакорчилар» доимо сафарга бориб-келишарди, ҳеч вақт у киши яқинлари билан бунчалик хайрлашмагандилар. Ҳамма қариндошларни бориб кўрдилар. Кечқурун жуда безовта бўлдилар, менга болалик ва ўсмирлик даврида кўрган қийинчиликлари, ҳаётлари ҳақида, ҳеч қачон айтмаган воқеаларни гапириб бердилар. Нимагадир ўлимни кўп тилга олдилар: «Юлдузхон, ўлим ҳақ, у менга фақат осмони фалакдан келади... Ерда ўлмасам керак...».
Б.ДЎСМАТОВА.

Тасвирда:Тщлаган Исоқов ва Биродар Абдураимов тўлебийлик футбол ишқибозлари билан

ОДАМЛАР ОРАСИДА

agent007 — Thu, 19 Mar 2009 06:22:44 GMT

ОДАМЛАР ОРАСИДА

АКА ЕТКАЗГАН ЗАРБА...

- Ҳали уйланмаганман,- дея сўз бошлади таҳририятимизга ташриф буюрган йигит. Онам қариб қолганлар. Отам тўсатдан оламдан ўтдилар. Биз икки ўғилмиз. Акам билан муносабатимиз жудаям яхши эди. Бироқ... Акам уйланганларидан кейин иккимизнинг муросамиз унчалик келишмай қолди.

Акам хотинининг йўриғидан чиқмас, келинойим ҳам тилли-жағлигина экан. Бу эса менга ёқмасди.

Онам ҳам: "Майли, болам, қўй, шу келинойинг билан олишма. Аканг билан бахтли бўлса бўлгани", дея

менга насиҳат қиларди. Бир куни келинойимдан кийимимни ювиб беришини илтимос қилдим. Аммо

эрталаб туриб, кийимим ювилмаганини кўриб, келинойимга: "Нега ювиб қўймадингиз? Ахир илтимос

қилгандим-ку! Ҳозир кийиб кетишим керак эди-я..." - дедим босиқлик билан. Келинойим эса арзимас

шу гапга ҳам йиғлаб, уйига кириб кетди. Кечаси соат 12 ларда акам ишдан келибди. Келинойим

воқеани ошириб-тошириб айтиб берган шекилли, акам ғазабланиб хонамга кириб, ухлаб ётганимга

ҳам қарамай, қаттиқ нарса билан бошимга ура кетди. Мен ҳеч нарсага тушунмай, ўзимни ҳимоя

қилиш мақсадида акамга қўл кўтардим. Бақир-чақирни эшитиб, югуриб кириб келган онам мени

қарғай кетди. Мен эса ўзимни оқлолмай, уйдан бош олиб чиқиб кетдим. Орадан бир ойча вақт

ўтгандан кейин онам мени кўчада кўриб қолиб, ялиниб-ёлвориб уйга қайтариб олиб келди. Аммо

уйдаги шароит ундан баттар бўлса бўлдики, осонлашмади. Энди акам ичадиган одат чиқарган,

келинойим ҳам ҳар икки гапнинг бирида: "Уканг чиқиб кетса, биз тинч яшардик, онанг ҳам ортиқча бу

уйда", дегани-деган. Акамнинг уйи бузилмасин, дея мен ҳеч нарса демасдим. Онамнинг ҳам дарди

ичида.

Калтак теккан бошим кўп оғрийдиган бўлиб қолди. Шифокор текширувларидан сўнг маълум

бўлишича, менинг миямда хавфли ўсимта пайдо бўлибди. Бу ҳунук хабарни эшитган уйимдагилар

жуда саросимага тушиб қолишди.Келинойимнинг кайфияти чоғ, тез кунларда мендан қутуламан деб

ўйлаган чоғи. Оқибатда мен бир умрга майиб бўлиб қолдим. Орадан бир-икки ой ўтиб, қаттиқ мазам

бўлмай, касалхонанинг жонлантириш бўлимига тушиб қолдим. Акам ёнимга йиғлаб келиб: "Укажон,

мен сенинг олдингда гуноҳкорман! Сени майиб қилиб қўйдим. Мени кечир, укажон!" - дея тиз чўкиб,

кечирим сўрадилар.

- Сиз нима дедингиз, акангизга?

- Нима ҳам дердим? Бари бефойда... Чунки ҳозирги пайтда мен оғир ва бедаво дардга мубтало

бўлганим боис, ҳам жисман, ҳам руҳан тушкунликка тушганман.

- Ҳа, жуда ҳунук иш бўлибди. Онангизнинг бахтига жонингиз омон бўлсин. Сизга сабр-тоқат

тилайман, - дея йигитни кузатиб қолдим.

"Чинакам мўмин шундай одамки, унинг тилидан ҳам, қўлидан ҳам бировга зиён етмайди", дейилган

муборак Ҳадисда. Бироқ шундай одамлар борки, уларга зиёни етмаган инсонларга ўз зиёнларини

етказадилар. Қанийди, Оллоҳ шундайларга инсоф берса...

Сиз бунга нима дейсиз, азизлар?

НИДО

Кетдинг, болам, кетдинг. Сочларида битта ҳам қораси қолмаган, беллари икки букчайиб қолган

бувижонингни ташлаб кетдинг. Мен нима қийинчиликларни кўрмадим, қизимнинг, яъни онангнинг

бевақт ўлимини кўрдим. Чидадим. Аммо сен гирифтор этган айрилиқ дардига бардош

беролмаяпман. Онанг бечора бўлганида эди...

Онангни эслолмайсан, болам. Чунки сен унинг оқ сутига ҳам тўймагансан. Кўзимнинг оқу қораси

онанг тўсатдан вафот этганда, сен бир ёшга бориб-бормаган гўдак эдинг. Ўзиям ўн йил турмуш

қилиб, ният қила-қила кўрган ягона фарзанди эдинг...

Сени ўзим билан бирга олиб кетмоқчи бўлдим. Даданг аввалига бермади. "Мени шу бахтимдан ҳам

айирманг", деб ялинди-ёлворди. "Якка-ю ягона қувончим шу бола, мени ундан маҳрум этманг", деб

оёқларига бош урдим, ҳеч бўлмаса тафтимни босарсан, дедим. Даданг шўрлик ноилож кўнди.

Йиллар ўтган сари онанг соғинчи уммонга айланарди. Бундай вақтларда ёлғиз дардимга даво сен

эдинг. Умринг завол кўрмасин, деб эҳтиёт қилардим. Истакларинг мен учун қонун эди.

Мактабни битиргач, эл қатори ишга кирдинг. Ҳарбий хизматни ҳам ўтаб келдинг. Энг яқин ўртоғинг

ишлаётган жойга — дўконга ишга кирдинг. Ҳамма касб ҳам ўзига яраша деб эътироз билдирмадим.

Фақат "пок бўл, болам", дердим ҳар гал. Тонгда ишга кузатиб, орқангдан қараб қолардим.

Бўй-бастингдан ўзимда йўқ қувонардим. Қалам-қалам қошларинг, юзинг анорлиги онангники эди.

Сен ишдан чиқардингу, уйга келиб, менга ёрдамлашардинг, кўрган-кечирганларингни айтардинг. Биз

буви-набирадек эмас, она-боладек эдик. Лекин кунлар ўтгани сайин нималардир ичингда туғён

ураётганини сезиб қолардим. Баъзида кўзларингда бегоналик аломати пайдо бўлганга ўхшарди. Ёш

йигит бўлса, ҳамма сир-асрорини менга айтолмаётгандир, деб эътибор бермасликка ҳаракат

қилдим.

Лекин юриш-туришинг барибир ўзгаргани яққол сезила бошлади. Пиширган овқатларимни индамай

ичардинг. Энди эса ундан камчилик топишга уринардинг. Мен гўл онанг, сенинг кўчадан тўйиб

келаётганингни хаёлимга ҳам келтирмасдим. Бунинг устига онда-сонда ичиш одати ҳам пайдо бўлди.

Кунлардан бир кун ишдан жуда кеч қайтдинг. Хавотирда ёниб кетдим. Автобус бекатига бир неча

бор чиқиб келдим. Ҳайтовур йўлда кўринганингда ўзимни босиб олдим. Лекин сўроқларим қулоғингга

кирмасди, кайфинг тарақ, хуллас ғалати эдинг.

Эрталаб жуда барвақт турдинг, тахтакачдек шимингга бошқатдан дазмол урдинг. Кеча кийиб кетган

оппоқ пахтадек кўйлагинг ўрнига бошқасини илдинг.

Шу оқшом янаям кеч келдинг. Кеч келавердинг...

Бир кун оёқда зўрға турадиган бўлиб келдинг. Аллақандай қўшиқни ҳиргойи қилардинг. Чала-чулпа

ечиниб ўтирибсанки, ғулдур-ғулдуринг тинмасди. Олдингга овқатингни қўйдим. Овқатни... Ҳали-ҳали

бу ҳолатни кўрган кўзларимга ишонмайман. Овқатни итариб юбординг. У кўрпача билан битта бўлди.

Бирдан яна ҳушёр тортдинг. Эмаклаб бориб, косани кўтардинг... Кейин косани хонтахта устига зарда

билан қўйдинг. Бирдан менга — бувижонингга тикилиб қолдинг. Сўнг бўйнимга осилиб ҳўнграб йиғлаб

юбординг.

Эрталаб уйғондингу, зўрға ўрнингдан қўзғалдинг. Қатиқ берсам, бир амаллаб уч-тўрт қошиқ ичдинг.

Нонуштага қайрилиб ҳам қарамадинг.

— Сени нима жин урди? Тоғдек йигит уялмайсанми? Ўзингни сал йиғиб ол... — дедим иложи борича

юмшоқ оҳангда гапиришга ҳаракат қилиб.

— Нима бўпти! — деб шундай жеркиб ташладингки, ўтирган еримга сингиб кетай, дедим, сен эса,

бепарволарча чиқиб кета бошладинг. Тўхтатдим.

— Онанг ўргилсин, барвақтроқ кел, — дедим кўзларингга жавдираб.

— Хўп! — дедингу эшикни қарсиллатиб ёпиб чиқиб кетдинг.

Барибир ўша тун ҳам яна кеч келдинг. Кайфинг йўғу, анчагина қовоғинг солиқ эди. Юрак ютиб,

сабабини сўрадим. Тўнг оҳангда алланарса дея бошқа хонага чиқиб кетдинг. Туни билан негадир

тўлғаниб чиқдинг. Мен ҳам мижжа қоқмадим. Уч-тўрт кун шу аҳволда юриб, кейин... бир кеча келмай

қолдинг. Сочларимни юлгудек, кўчага чиқиб дод солгудек бўлдим. На чора, тишимни-тишимга қўйдим.

"Қўшнига айтсам, қўшади", деб сабр-тоқат билан тонгни кутдим. Эрталаб тўғри дўконингга бордим.

Савдо қилаётган экансан. Рангинг синиқ кўринди. Менга кўзинг тушди-ю, нега келдингиз, дегандек

хўмрайиб қўйдинг. Болажоним-ей, наҳотки менинг туни билан чеккан азобим шу совуқ қарашларингга

лойиқ эди? Олдингдаги одам кетиши билан "кетаверинг, бораман", дединг қўрслик билан. Ноилож

орқамга қайтдим. Кечаси яна ширакайф келиб, олдимга бир аёлнинг расмини ташладинг. Сочлари

қирқилган, кулибгина турибди. Тикилиброқ қарадим. Ёши сендан анча катта-ёв.

Сен "келинингиз", дединг даб-дурустдан. Юрагим негадир зирқираб кетди. Маҳалламиздаги ўзинг

бирга ўқиган Малоҳатхонга мойиллигинг борлигини, у ҳам сенга бефарқ эмаслигини неча бор сезган,

ҳатто совчиликка бораверайми, деб розилигингни олишга шайланиб тургандим-да, ахир.

— Нега, болам? Малоҳатхон эсли қиз, ҳусндаям бундан каммас, — дедим суратга ишора қилиб.

— Хоҳлаганим шу! Олдиндан айтиб қўяй. Битта боласи ҳам бор.

— Вой, ўлмасам, эсингни едингми?

— У ўнта Малоҳатдан зўр!

— Йўғ-е, мен... мен бир кўрай.

— Кўрдингиз, кўрмадингиз нима, барибир...

— Вой, болам... — тилим ғўлдираб қолди, — сал шошма.

— Аммамнинг бузоғидек вақтим ўтиб кетган. Уйланаман, вассалом!

Сен бу гапларни бақириб айтдинг.

— Ўзингни босиб ол, болам. Ахир умр савдоси бу.

Алланималар дединг. Энди бу гаплар қулоғимга кирмасди. Миямнинг ичида чумоли тўдаси

ўрмаларди, гўё.

Эрталаб турдингу гапларимга қулоқ солмай, кийиниб кетиб қолдинг. Шунда мен эсанкираб қолдим.

Наҳот мен шу жазоингга муносиб эдим? Наҳот мен... шунга афсусланар эдимки, сен аввалги Анвар

эмасдинг. Бамисоли карахт эдинг. Карахт бўлганда ҳам гўё қуюқ туман ичидасану ҳеч нарсани

кўрмасдинг.

Энди маҳалла-кўйда гап чувалаша бошлади. Уларни эшитганимда одамларнинг оғзига урганларимни

айтмайсанми? Сен уларнинг гапига ҳам қулоқ солмадинг. Кунлардан бир кун маҳалламиздаги ўрта

ёшли кишилардан бири олдимга кирди. "Ўғлингизга насиҳат қилинг, хола, у кўпни кўрган аёл, вафо

қилмайди. Унга навбатдаги пулдорлардан бири, деб қарайди. Ўғлингиздан олдин менинг бир танишим

унинг домига тушганди. Зўрға қутилди. Пок эмас бу аёл, пок эмас".

Энди чидолмадим. Айниқса, уч-тўрт кун келмай қолганингдан кейин ўзимни қўйгани жой топа

олмадим. Тўғри, ўша аёлнинг олдига бормоқчи бўлдим. Излаб-излаб, уйини топиб бордим. Иккинчи

қаватда тураркан. Эшикни ўн бир-ўн икки ёшлардаги бола очди. Ичкаридан "ким Алик?" деган овоз

чиқди. Кейин хушбичим, қош-кўзлари бўялган ўттиз-ўттиз беш ёшлардаги аёл пайдо бўлди. Ростини

айтсам, ўзимни йўқотиб қўяй дедим. У менга салом бердими-бермадими, киринг, дедими-демадими,

билмайман! Тўғри, бостириб кирдим.

— Мен Анварнинг онаси бўламан!

Аёлнинг ранги қум-қут ўчиб кетди.

— Шундай деб ўйлагандим ўзим ҳам, — деди энсаси қотиб.

— Нима қилмоқчисизлар? — дедим гапни чувалаштириб ўтирмай.

— Бир йилдан бери бирга яшаймиз.

— Борди-ю болам яхши пул топмаганда, сиз у билан яшармидингиз?

— У мени ўзи излаб топган.

— Эркакнинг фариштаси бўлади, уни "сен"ламанг.

— Унга ўхшаганлар тиқилиб ётибди.

— Сиз болали экансиз, ўзингиздан анча-мунча ёш, уйланмаган йигитни йўлдан оздириб, бекор иш

қилибсиз.Олдингизда гулдеккина ўғлингиз бор экан, ҳеч бўлмаса шундан ийманинг.

— Индамасам, жуда гапирадиган экансиз-ку, ана ўғлингиз, керак бўлса олиб кетаверинг. Мен унинг

ёқасига ёпишиб олганим йўқ!..

Ташқарига чиққанимдан кейингина унинг сўзлари ичимни ёндириб юборганини сездим. Ўша куни ётиб

қолдим. Сен буни сезмадинг. Шу ётганимча мана, ҳалиям ётибман. Сендан эса дарак йўқ.

Жон болам, ғунчадек ҳаётингнинг сўлишини сира-сира истамайман. Танангга яна бир ўйлаб кўр,

қўзим... Агар шу аёл инсофли бўлса, кўзи очилмаган, сендек навниҳолни бағрига тортармиди? Бу

гапларимга эҳтимол, ҳозир тушунмассан. Менда ҳам катта хато бор, болагинам. Кўзимнинг битта-ю

битта оқу қораси деб сени аядим, авайладим. Қўни-қўшни бўш қўйяпсиз, кўнглига қараяпсиз, дейишса

қулоқ солмадим. Мана, оқибати!

Сен барибир менинг набирамсан, ёлғизимдан қолган ёдгоримсан. Тўғри, уйимдан одамлар

узилмайди. Лекин ҳеч ким сенинг ўрнингни боса олмайди. Йигитлик шаънини асрамоқ, ҳалол яшамоқ,

никоҳли ҳаёт қурмоқ ва буни одамларга билдириб, ош бермоқ ҳам катта бахт экан. Шу бахтни

кутаяпман, болагинам, бағримга қайт!..

ҚАЙТАР ДУНЁ

Эскириб, анча нураб қолган ҳовли ўртасидаги чорпояга тўшалган бахмал кўрпача устида Анорхол

буви кўзларини қовжираб, сарғайиб ётган япроқларга қадар экан, яна хотиралар оғушига ғарқ бўлди.

Лаблари оҳиста пичирлай бошлади. Бироқ бу сўзларни ўзидан бўлак ҳеч ким эшитмасди. Кўча

дарвозасига термулиб, ўғлининг келишидан умидвор бўлди. Худди Собиржон: "Онажон!" деб кириб

келаётгандек, энтикиб-энтикиб қараб қўярди. Шу тобда темир дарвоза ғийқиллаб очилиб, қорачадан

келган, думалоққина Қумри опа косада алланима кўтариб кириб келди. Хола ўрнидан қўзғалганди. -

Вой-вой, қимирламанг, тузукмисиз?-деганича қўл чўзиб, косани хонтахта устига авайлаб қўйди. Хола:

"Дурустман, болам",-деди-ю, яна ёстиққа бош қўйди. - Хола, мана бу шўрвани ичиб олинг-чи. Анорхол

бувининг кўзлари ойнадек ялтираб, икки томчи ёш гавҳардек юмалади. - Вой-вой, бу нимаси? Нега

йиғлайсиз? - сўради Қумри опа. - Ўғлим... Анорхол буви "қулт" этиб ютинаркан, ўғли Собиржонни

эслади. - Э-э, садқаи сар, келмаса келмасин, ўша ўғлингиз. Мана биз бормиз-ку! - кўксига шапатилади

опа. - Келинингизни талтайтириб юборгансиз-да. - Ундай деманг, ўргилай... Ҳар гал қўшнилар

келинидан гап очгудай бўлса: "Ундай деманглар!" - деб ўзини-ўзи овутарди, холос. - Ҳа, майли, мен

борай, - у шундай деди-ю, бўшаган косани қўлга олганча апил-тапил шиппакларини оёғига илди. Хола

Қумри опанинг кетидан дуо қила-қила кузатиб қолди. Қош қорайиб, осмон қора сочларини ёзар экан,

унга қадалган юлдузларни кўз-кўз қилаётган бир паллада Анорхол бувини ваҳима босди.

"Келармикан ё..." ўзи истар-истамай кўзларини юмди. Қани энди, одамлардек тинч ухласа? Қаёқда,

ҳар галгидек қайнонаси тушларида тинчлик бермайди. "Бу кунингдан баттар бўл!". Шундай совуқ

сўзлар оғушида тўлғона-тўлғона уйғониб кетади. ...Анорхолнинг келин бўлганига бир йил бўлибдики,

кексайиб қолган Ойша холани кўргани кўзи йўқ. Хоҳласа овқат беради, хоҳламаса йўқ. Эри Маҳмуджон: "Ойимга овқат бердингизми?"- дегундай бўлса, нақ балога қолади. - Ҳа, бердим, ўша чўлоқ, тепса-тебранмас онангизга! Намунча меҳрибон бўлмасангиз? - дея зулук қошларини чимиради. Орадан ойлар ўтиб, Анорхол "кўчамиз", деган хархашани ўйлаб топди. Маҳмуджонни кўндирди ҳам. Лекин бир муаммо чиқиб қолди.

- Мен сизга айтдим-ку, фақат ўзимиз кўчамиз. Чўлоқ онангиз шу ерда қолади.

- Нега ундай дейсиз? - дейди эри.

Ҳовлида куймаланиб юрган Ойша хола бу гаплардан хабар топди. Ҳассасига таянганича, узун зина

ёнига яқинлашиб, деразадан бўйлади.

- Бўлди қилинглар! Кўчсангиз кўчаверинглар. Мен шу ерда қоламан... - деди кўзларидан дув-дув ёш тўкиларкан.

Анорхол уйдан ўқдай отилиб чиқди.

- Вой, ойижон, ростданми?

- Ҳа, болам, мен розиман. Ойша хола тандирнинг оғзидай келадиган енги учига кўз ёшларини артди...

* * *

Бир маҳаллар ўзи йўлакка мағзава сочиб, қайнонасини чўлоқ қилиб қўйганидек, шу воқеа келини

Зайнаб орқали ўзига қайтди. Мана, бир умрга тўшакка михланиб қолди. Яхшиям шу қўшнилари бор

экан, иссиқ-совуғидан хабардор бўлиб туришади.

Тонг ҳам отди. Хола аранг ўрнидан қўзғалар экан, оёқлари музлаб қолгандай, ўзига бўйсунмас,

боғлаб қўйилгандай қимирламасди. Минг пушаймонлар билан кўча дарвозасига, нураб тушган

деворларга кўз тикканча ўғлининг келишини зор-интизор бўлиб кутарди. Шу алфозда бу дунёни тарк этди.

ҚАРҒИШ

Инсон табиатидаги эзгулик ўрнини қабоҳат, диёнат ўрнини разолат эгаллаганда ўзлигини ҳам йўқота

бошларкан... Машъум уруш бошланганда қишлоқнинг олди йигитларидан Тоҳиржон бирин-кетин

туғилган тўрт ўғлини 30 га яқинлашса-да, ҳусни ёш келинчакларникидай турган хотинига ишониб

жангга отланди. Тўрт азаматни минг қийинчиликларга қарамай оқ ювиб, оқ тараган жувоннинг

биттагина нияти бор эди! Эри соғ-саломат қайтса бас, бу машаққатларнинг бари унутилади. Яратган

унинг бу ниятини ижобат қилди. Тоҳиржон кўксида ярқираган медаллар билан уйига қайтди. Бир

қўшиқда айтилганидек, соппа-соғ, қўл-оёқ бус-бутун, кўринадиган жойларида бирорта жароҳат изи

йўқ. Яна нима керак, ахир? Аммо баъзи ҳолларда, айниқса баҳор ва ёз ойларида ўзига ўхшамаган

қилиқлар қиларди. Баъзан сабабсиз йиғлар, гоҳ хохолаб кулар, кечалари ўрнидан туриб кетиб

кимларгадир гап уқтирарди. Аввалига лол қолган хотин, сўнг ўзидан тажрибалироқ қўшни аёлларга

"дарди"ни айтди. - Эрингиз айнибди, айланай, - деди битта оғзи бепаровуз қўшни.

- Ҳушёр бўлинг, тўшакда бўғиб қўймасин яна. Бу ҳақда эшитган қишлоқ мўйсафиди эса ўша хотинни роса койиди.

- Онанг муз устида туққанми дейман, келин? - деди у.

- Бунча гапинг совуқ бўлмаса?! Тоҳирбой хўп қон кечган, ўшанда сесканган бўлиши мумкин.

Ўткирроқ муллага бир ўқитиб ташланглар, кўрмагандай бўлиб кетади. Тоҳиржон баъзан

телба-тескари гапирса-да, урушдан олдинги ўша шижоати, меҳнатсеварлиги сўнмаганди унинг.

Колхозда ишлади,икки ўғилни уйли-жойли қилишди. Табиатан анча енгил ва қизиққон учинчи ўғил

Асрор эса "баландроқ дор"га осилиб, бадавлат хонадоннинг қизига ошиқ бўлди. Ўжарлиги

туфайлими унга отасининг ғалати ҳаракатлари ёқмасди. Онаси юборган қўшни хотинларнинг тарвузи

қўлтиқларидан тушиб қайтди. Қиз томон тап тортмай: "Тентакнинг ўғлига қиз бермаймиз",- деган

эмиш. Шусиз ҳам аламидан ўт бўлиб ёниб юрган ўғил бир куни акалари уйда йўқликларида отасини

роса калтаклади. Яхшиямки онаси келиб қолиб: "Отага ҳам қўл кўтарадими, жувонмарг!" - дея ўғлини

косов билан ҳайдаб, эрини ажратиб олди. Тоҳир ака ҳушига келиб, кўзини очганида хотини бошида

йиғлаб ўтирарди. Айбсиз, хўрланган ота тилидан: "Унгин, ўсгин, аммо эл назаридан қолгин", деган

қарғиш қандай чиққанини ўзи ҳам билмай қолди. Негадир шундан кейин Тоҳир отанинг ғалати-ғалати

қилиқлари ўз-ўзидан қолди, кампири билан аҳил-иноқ беҳишт кунларни ўтказиб, паймонаси тўлгач,

бандаликни бажо келтирди. Уни қўни-қўшнилар, элу юрт ҳурмат билан сўнгги йўлга кузатишди... Умрни

оқар дарёга менгзайдилар. Йиллар ўтаверади, ёшлар улғаяди, авлодлар алмашинади. Асрор бошқа

бир қизга уйлангач, ўша нохуш воқеани унутиб юборди. Отасининг даврида яхши касбни эгаллагани

қўл келиб, данғиллама уйлар қурди. Икки қиздан кейин дунёга келган эгизаклар Ҳасан-Ҳусан,

Тоҳир-Зоирларга дабдабали тўйлар қилди. Ҳеч қанча вақт ўтмай қизлари улғайиб ўғиллари ҳам

балоғат остонасига қадам босишди. Асрордек бахтли одам йўқдай эди дунёда. Аммо бир гал

тўшакда хотини: "Баданингизда оқ доғ бор", - деганда сесканиб тушди. Яхшилаб қараса, ҳақиқатан

ҳам бор. Бир ой ичида ўша доғлар аввал қўлига ўтди, сўнг юзига. Мурожаат этмаган доктору табиб

қолмади. Янгича-эскича даво усулларини барисини қилди, лекин бесамар. Ана шундагина унинг ёдига

ота қарғиши тушди. У буни эслаб, ерга муштлаб йиғлади, инграб йиғлади. - Отажон, майиб бўл,

жувонмарг бўл, деб қарғасангиз бўлмасмиди? - оҳ тортди эси кеч кирган ўғил. - Айтганингиздай

униб-ўсдиму, аммо эл назаридан қолдим, отажон. У энди халқ орасига қўшилолмасди.

Тўй-ҳашамларда ҳам жуда камнамо бўлиб қолди. Энг даҳшатлиси уйига совчилар келмай қўйди.

Алпқомат ўғилларига қиз сўраб борган совчилар фақат рад жавобини олиб қайтишди. Шунда Асрор

чидай олмади, тўғри қишлоқ қабристонидаги ота мозорига бориб тиз чўкди-да, ўкириб-ўкириб

йиғлади.

- Отажон! Майли, мен аблаҳман, аммо набираларингизга раҳмингиз келсин, - дея нола қилди у. -

Майли, мени ўз ёнингизга олинг, аммо невараларингизнинг боши эгик юрмасин. Яратган-у, сизга

нолам етсин, отажон!

Асрор шашқатор ёшдан ҳўл бўлган юзини қабр тупроғига урар, тупроқни чангаллаган қўллари-ю,

афти-башараси лой бўлиб кетганди. У қабр ёнида узоқ нола қилиб, кўнглини бўшатди. Қоронғида

қайтди-ю, юз-қўлларини ювмай ташқаридаги сўрида ухлаб қолди. Эрталаб уни уйғотган хотини

кўзларига ишонмади. Бир кун олдин эрининг ўзи ҳам жирканадиган юзлари бинойидек бўлиб қолганди.

Лой юқи қўлларида ҳам оқ доғлар йўқ.

- Дадаси, дадаси, - дерди хотини унинг юзию қўлларига имо қилиб, шундан бошқа сўз тилига

келмасди. Ниҳоят Асрор хотинининг нима демоқчилигига тушунгандай бўлди. Кўзларига ишонмай,

узоқ туриб қолди. Сўнг ўғил-қизлари борлигини ҳам унутиб, ичкарига кирди-да, ечиниб, хотинини

чақирди. Оқ доғлар танасининг бир-икки жойида билинар-билинмас бўлиб қолганди, холос. Бу гап

қишлоққа тез тарқалди. Қариялар: "Астағфурулло, бу ҳам Оллоҳнинг марҳамати-да, Яратганнинг

инояти билан Тоҳирбобо фарзандини кечирибди-да", - дейишди қувониб. Аммо қабристон қоровули

бир нарсага ажабланди. Негадир мозорга келадиганлар кўпайди. Қоровул бунинг тагига етди.

Келаётганлар тупроқ олавериб, Тоҳирбобонинг қабрини ўйиб ташлашибди. Сал ўтмай яна бир гап

тарқалди. Олиб борилган тупроқ оқарганларнинг бирортасига таъсир қилмаганмиш. Шу тариқа

тупроққа келадиган зиёратчиларнинг қадамлари узилди-ю, Тоҳирбобонинг қабрини тинч қўйишди...

МЕҲНАТИМГА ЭМАС, ҚАДРИМГА ЙИҒЛАЙМАН

Бозордан чиқиб, автобекатда ўтиргандим, ёнимга катта ёшдаги аёл келиб ўтирди. Қўлидаги нарса

тўла сумкасини оёқлари остига олди.

— Чарчадим... Синглим, автобусдан дарак йўқми?

— Йўқ, энди келиб қолар, - дедим мен.

- Кун ҳам қизиди-да... - аёл рўмолчаси билан елпинди. Юзидаги реза-реза терларни артди.

- Роса чарчабсиз, - дедим мен унинг ҳансираётганини сезиб.

- Э, асти сўраманг... У чуқур нафас олиб, секин гап бошлади. - - Шу кунларда жуда чарчайдиган бўлиб

қолдим. Ёшликда одам ҳеч нимани билмас экан. Ёш ўтгани сайин тинка-мадор ҳам қуриб кетаверар

экан. Билмадим, балки ёшлигимда, куч-қувватим борлигида топган пулларимни ўз рўзғоримга

ишлатганимда ҳозиргидек қийналиб юрмаган бўлармидим?

Эрим билим юртида ўқитувчи, мен эса ётоқхонада хўжалик мудири ёрдамчиси, фаррошлик ва яна

бир-иккита ишни ҳам зиммамга олгандим. Икковимизнинг маошимиз тўртта одамнинг бир ойлик

маошидан ҳам кўп эди. Аммо эримнинг укаси, овсиним, уларнинг икки боласи, жиянлари бизникида

яшашгани учун топганимиз улардан ортмас эди. Қайним эрим каби рассом, ижодкор эди. Эрим уни

ўқитди, ишга жойлаштирди. Аммо у ҳадеганда уй-жой қилай, болаларимни бу ердан олиб-чиқиб

кетай,-демасди.

Участка олиб, уй ыуриб олдик. Хурсандлигимиз тоғдек эди, лекин эримнинг уруғи яна биз билан

бирга... Бир гал қизлик уйимга борганимда онамга ҳасрат қилдим: "Эримнинг укаси, овсиним,

жиянларининг дастидан на овқатга ёлчийман, на бошқа нарсага, эзилиб кетдим", - дедим. Онам гўл,

содда аёл эди. "Эр юртингни хафа қилма. Ака-уканинг орасига совуқчилик солма. Бир кун улар ҳам

бошпана олиб кетишар, сабр қил", - деди. Онамнинг гапига кириб сабр қилдим.

Эҳ-ҳе, яхшилик қилиб, эримнинг уруғидан нималар кўрмадим, дейсиз? Қайнсинглимнинг қизи

талабалар ётоқхонасида турмай, бизникида турарди. Бир гал манти қозоннинг қопқоғини юзимга

отганди, нақ кўзимдан ўт чиқиб кетди. "Дарахтнинг мўртини қурт ейди",-деганларидек, ювош бўлганим

учунми, муштдек бўла туриб мени умуман менсимасди. Йиғлай-йиғлай ўзимча уни қарғаган бўлдим:

"Илойим, ҳар куни уриб-тепкилайдиган эрга теккин". Тавба, мана ҳозир иккита болали бўлган, эридан калтак емайдиган куни йўқ.

Хуллас, топганимизнинг бариси эримнинг уруғига кетаверди. Бу орада ўзимизнинг болаларимиз ҳам катта бўлишди. Мана ҳозир ўғлим ҳам, қизим ҳам талаба. Мен иккинчи гуруҳ ногирони бўлиб қолдим, эримнинг ҳам ёши элликдан ошди. Бир ўзи ишлайди. Биламан, чарчаяпти, лекин наилож, болаларни

ўқитиш керак. Ўғлим ёзги таътилида қурилишларда ишлаб, ҳарна шартнома пулини бир амаллаяпти.Алам қиладиган томони - бизникида яшаб, бир сўм сарфламай, текин ош, текин жойда ҳузур қилган эримнинг уруғларидан ҳеч қайсиси энди ҳолинг не, демайди. Э, синглим меҳнатимга эмас, қадримга

йиғлайман. Меҳр кўрсатдигу, лекин қадр топмадик. Шулардан орттиролмай, икки хонали уйда қолдик.Агар ўша пайтда онам: "Ҳадеб буларга сарфлайвермай, ҳовли олишга ҳаракат қил, тилла-пилла йиғ,болаларингни эртаси учун у-бу ғамлаб қўй", деганида, ўзим ҳам пишиққина бўлганимда, балки ҳозиргидек эрим ҳам, ўзим ҳам, болаларим ҳам қийналиб юрмасмидик?.. Аллақачонлар ётиб даволанишим керак. Мана, борган сайин соғлиғим ёмонлашаяпти, лекин начора...

Автобус келди, мен аёлнинг сумкасини кўтаришдим. То ўриндиққа ўтиргунича ҳансираб қолди,шўрлик. Яна реза-реза терларини қалтироқ қўллари билан арта бошлади...

МЕҲРДАН КУЧ ОЛИБ ЯШАНГ!

- Газетангиздаги телефон рақамига қўнғироқ қилсаммикан, ёки қилмасаммикан? - дея кўп иккиландим. Аммо, сира иложим қолмагани учун... - гўшакдаги аёл гапни узоқдан бошлади.

- Сабабини айтаверинг, - дедим унга далда бериб.

- Исмим Фарангиз уч нафар фарзандим бор. Ўн етти ёшимда турмушга чиққанман. Тўғри, ота-онам

топган йигитга турмушга чиққан бўлсам-да, уни кейинчалик севиб қолдим. Эрим ёмон йигит эмасди.

Меҳрибон, болаларимнинг ғамхўр отаси эди... Жудаям бахтли эдим, бундан баъзан қўрқардим, - дея

сўзини давом эттирди ўзини Фарангиз дея таништирган аёл.

- Ҳозир-чи?

- Ҳозир эса...Изтироб ва аламнинг ўртасидаман.

- Ҳаммасини бошидан гапириб беринг-чи!

- Эрим катта бир дўконда ишлайди. Яхши даромад қилгани учун мени ишлатмай қўйган. Ўзим ҳамшира эдим. Ишимни жуда яхши кўрардим. Турмушга чиққанимдан сўнг уйдагиларнинг раъйига қараб ишдан бўшадим.

Қайнонам-қайнотам меҳрибон кишилар. Қайнотам ҳомиладор бўлган пайтларимда, "Оғир кўтармасин",- деб ҳовлига сув сепиш учун енгил челакчалар олиб келиб берган. Қайнонам эса катта

кирларимни ўзи чайиб берарди. Эрим-ку, еру кўкка ишонмас, ҳар куни тансиқ нарсалар кўтариб

келарди. Балки эрим билан ажрашиб кета олмай ҳануз унинг уйида яшаётганимга шу меҳрибон

инсонларнинг борлиги сабабдир?

- Нима учун ажрашмоқчи бўлгансиз?

- Икки фарзандим туғилгунча мендан-да бахтли аёл йўқ эди. Кейин қизим туғилди. Ҳозир қизалоғим уч

ойлик бўлган. Эримнинг аста-секин кеч келаётганини, телефон жиринглаб қолса ким биландир гаплашиб ғойиб бўлаётганини сезиб қолдим. Сўрасам:

- Э, хавотирланма. Ишим чиқиб қолди-да, ҳозир келаман, - дея кийиниб чиқиб кетарди. Бир куни боламни аравачага солиб кўчада айлантириб юрсам, яқинда кўчиб келган қўшнимизнинг уйи олдида

эримнинг машинаси турибди. Мен дарахт ортида туриб машинани кузата бошладим. Бироздан сўнг

эрим ўша ҳовлидан бир аёл билан чиқди. Сўнг юкхонадан мева-чева, нонлар солинган халталарни

олиб аёлга берди. Аёл кўкраги очиқ узун мовий рангли халат кийиб олган кўркамгина эди. У ноз билан

эримга нималардир деди. Кейин эрим унинг елкасига қоқиб қўйди -да, машинага ўтирди.

- Эрингиз уйингизга келдими?

- Ҳа, у машинани кўчада қолдириб, уйга кириб кетди. Мен ҳам ортидан кирдим. Кўчадан кирганимни

кўриб ранги ўзгарди, лекин сир бермади. Охири кечқурун "портладим". Эрим эса пинагини бузмай

кулиб юборди.

- Ўзини оқладими ёки...

- Йўқ, жаҳли чиқди. "Ахир у аёлнинг иккита боласи бор. Эри йўқ. Ҳозир ёрдамга муҳтож экан. Мен

унинг боласини касалхонага олиб бориб келдим. Қўшниларга мурувватли бўлишимиз керак-ку! Сен

бўлсанг шубҳага бориб ўтирибсан-а?" - дея мени койиди. Мен ҳам кўнгандек бўлдим.

-Кейин-чи, муносабатлар давом этавердими?

- Кундан-кунга очиқчасига эрим у аёл билан борди-келди қила бошлади.

- Уйингиздагилар буни билишдими?

- Билишди. Роса эримни койишди. Ҳатто қариндошларимиз ҳам бундан хабардор бўлишди.

Қайнона-қайнотам эса қўлларидан келганча менга тасалли беришарди. Кўнглимни олишга ҳаракат

қилишарди. "Эр бермоқ—жон бермоқ", - деганлари рост экан. Аламимдан эзилиб бир куни кетишга

отландим. Лекин чолу кампир кўзларига ёш олишиб роса ялинишди. Шуларни деб қолишга мажбур

бўлдим. Лекин аёл сифатида кўрган хўрликларимга чидай олмайман.

- У аёл шунчалик гўзалми?

- Йўқ, лекин очиқ-сочиқ кийинади. Мақтанмоқчи эмасману, умримда ҳатто лабимни ҳам бўямаганман.

Табиий гўзалман. Айтсам ишонмайсиз. Уч нафар боланинг онаси бўлсам ҳам баъзан бозорга бориб

қолсам йигитлар гап отишади. Бир марта бир йигит менга роса ошиқ бўлиб, изимдан пойлаб

уйимизгача келиб, кўриб кетибди-да, кейин ота-онасини совчи қилиб юборибди. Яхшиямки уйда ҳеч

ким йўқ, мен айвонда, бешикдаги боламни эмизиб ўтиргандим. Уларни меҳмон деб ўйлаб кутиб

олдим. Мақсадларини эшитгач, уларга уч болам борлигини, бешикдаги кенжам эканлигини айтдим.

Совчилар эса кечирим сўраб чиқиб кетишди. Эрим эса ёши катта, икки болали бегона аёлга мени

алмаштириб ўтирибди, - деди аёл хафа бўлиб.

У гапираркан гўшакдан гўдакнинг йиғлаган овози эшитилди. Суҳбатимиз эса узилди. Уч фарзанди

билан икки йўл ўртасида қолган аёлни тушундим. Гулдек болалари, аёлини камситиб, ота-онасини

уялтираётган эркакдан нафратландим. Фарангизга эса: Фарзандларингиз кўнгли учун, уларнинг ҳам

бахти ярим бўлмаслиги учун ажрашмаганингиз маъқул. Болаларингизга ота меҳри керак. Уларни

боқа олишингиз мумкин, лекин кўнгилларидаги кемтикни тўлдира олмайсиз! Ажойиб

қайнона-қайнотангиз бор экан, шулардан мадад, меҳридан куч олинг. Иложи бўлса ишга киринг,

чалғийсиз, - дея маслаҳат бердим. Азизлар, бу аёлга сизлар нима деган бўлар эдингиз?

Б.ДЎСМАТОВА.